Verb Conjugations (धातुरूपाणि) MCQs Quiz | Class 9
Class: IX | Subject: Sanskrit (Communicative) (Code 119) | Unit: Part C: अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (Applied Grammar) | Topic: Verb Conjugations (धातुरूपाणि) MCQs Quiz. This quiz covers Parasmaipada dhatus (भू, नम्, गम्, अस्, प्रच्छ्, कृ, ज्ञा, क्षाल्, नी) in all 5 lakāras, and Atmanepada dhatus (सेव्, लभ्, रुच्) in लट्/लृट्. Attempt all questions and click ‘Submit Quiz’ to view your score. You can then download an answer PDF for review.
धातुरूपाणि (Verb Conjugations): एक गहन अध्ययनम्
संस्कृत व्याकरणे धातुरूपाणि अतीव महत्त्वपूर्णानि सन्ति। एतानि क्रियापदानां मूलरूपाणि सन्ति, यानि विभिन्नलकारेषु, पुरुषेषु, वचनेषु च परिवर्तन्ते। धातुरूपाणां सम्यग् ज्ञानं विना शुद्धं संस्कृतं वक्तुं लेखितुं वा न शक्यते।
लकाराः (Tenses/Moods)
संस्कृते दश लकाराः सन्ति, किन्तु नवमकक्षायाः पाठ्यक्रमस्य कृते पञ्च लकाराः प्रमुखाः सन्ति:
- लट्लकारः (Present Tense): वर्तमानकाले क्रियायाः बोधनार्थम्। उदा. पठति (reads)
- लृट्लकारः (Future Tense): भविष्यत्काले क्रियायाः बोधनार्थम्। उदा. पठिष्यति (will read)
- लङ्लकारः (Past Tense): भूतकाले क्रियायाः बोधनार्थम्। उदा. अपठत् (read)
- लोट्लकारः (Imperative Mood): आज्ञार्थे, प्रार्थनार्थे वा। उदा. पठतु (let him read)
- विधिलिङ्लकारः (Potential Mood): इच्छार्थे, कर्तव्यबोधनार्थे वा। उदा. पठेत् (should read)
परस्मैपदधातवः (Parasmaipada Dhatus)
परस्मैपदधातवः ते धातवः येषां रूपाणि परस्मैपदे भवन्ति। अत्र केचन प्रमुखाः परस्मैपदधातवः तेषां पञ्चलकारेषु रूपाणि च सन्ति:
भू (to be)
- लट्लकारः: भवति, भवतः, भवन्ति
- लृट्लकारः: भविष्यति, भविष्यतः, भविष्यन्ति
- लङ्लकारः: अभवत्, अभवताम्, अभवन्
- लोट्लकारः: भवतु, भवताम्, भवन्तु
- विधिलिङ्लकारः: भवेत्, भवेताम्, भवेयुः
नम् (to bow), गम् (to go), अस् (to be), प्रच्छ् (to ask), कृ (to do), ज्ञा (to know), क्षाल् (to wash), नी (to lead)
एतेषां धातूनां रूपाणि अपि भू-धातुवत् एव विभिन्नलकारेषु पुरुषेषु वचनेषु च परिवर्तन्ते। उदाहरणार्थं, ‘गम्’ धातोः लट्लकारे रूपाणि गच्छति, गच्छतः, गच्छन्ति इति भवन्ति। ‘कृ’ धातोः रूपाणि करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति इति। ‘अस्’ धातोः रूपाणि अस्ति, स्तः, सन्ति इति भवन्ति। ‘प्रच्छ्’ धातोः रूपाणि पृच्छति, पृच्छतः, पृच्छन्ति इति।
छात्राः एतेषां धातूनां सर्वेषु लकारेषु रूपाणि अभ्यस्यन्तु।
आत्मनेपदधातवः (Atmanepada Dhatus)
आत्मनेपदधातवः ते धातवः येषां रूपाणि आत्मनेपदे भवन्ति। नवमकक्षायाः कृते लट्लृट्लकारयोः रूपाणि सन्ति:
सेव् (to serve)
- लट्लकारः: सेवते, सेवेते, सेवन्ते
- लृट्लकारः: सेविष्यते, सेविष्येते, सेविष्यन्ते
लभ् (to obtain), रुच् (to like)
एतेषां धातूनां रूपाणि अपि सेव्-धातुवत् एव आत्मनेपदे लट्लृट्लकारयोः भवन्ति। उदाहरणार्थं, ‘लभ्’ धातोः लट्लकारे रूपाणि लभते, लभेते, लभन्ते इति। ‘रुच्’ धातोः रूपाणि रोचते, रोचेते, रोचन्ते इति।
सारांशः एवं अभ्यासः (Summary & Practice)
धातुरूपाणां ज्ञानं संस्कृतभाषायाः आधारशिला अस्ति। परस्मैपद-आत्मनेपद-भेदेन च धातुरूपाणि भिन्नानि भवन्ति। एतेषां नियमितः अभ्यासः आवश्यकः।
अभ्यासार्थं पञ्च अतिरिक्ताः प्रश्नाः (5 Extra Practice Questions)
- ‘गम्’ धातु लोट्लकारे उत्तमपुरुषैकवचनम् किम्?
- गच्छानि
- गच्छतु
- गच्छेयम्
- अगच्छम्
- ‘कृ’ धातु विधिलिङ्लकारे प्रथमपुरुषद्विवचनम् किम्?
- कुर्याताम्
- कुर्वीत
- कुरुतः
- अकुरुताम्
- ‘ज्ञा’ धातु लृट्लकारे मध्यमपुरुषैकवचनम् किम्?
- ज्ञास्यसि
- ज्ञास्यति
- ज्ञास्यामि
- ज्ञास्यथः
- ‘लभ्’ धातु लृट्लकारे उत्तमपुरुषबहुवचनम् किम्? (आत्मनेपद)
- लप्स्यामहे
- लप्स्यावहे
- लप्स्ये
- लभन्ते
- ‘अस्’ धातु लङ्लकारे उत्तमपुरुषबहुवचनम् किम्?
- आस्म
- आसम्
- आसन्
- आसीत्
