Varna Vichar MCQs Quiz | Class 9
कक्षा ९ को नेपाली विषय (०२४) अन्तर्गत ‘व्याकरण’ एकाईको ‘वर्ण विचार’ शीर्षकमा आधारित यो प्रश्नोत्तर अभ्यास हो। यसमा वर्णका भेद, उच्चारण र मात्रासँग सम्बन्धित बहुवैकल्पिक प्रश्नहरू समावेश गरिएका छन्। प्रश्नहरूको उत्तर दिएपछि ‘Submit Quiz’ मा क्लिक गरी आफ्नो नतिजा हेर्नुहोस् र उत्तरपुस्तिकाको PDF डाउनलोड गर्नुहोस्।
वर्ण विचार: विस्तृत जानकारी
परिचय:
वर्ण विचार नेपाली व्याकरणको एउटा महत्त्वपूर्ण खण्ड हो जसले भाषाको सबैभन्दा सानो इकाई ‘वर्ण’ को अध्ययन गर्दछ। वर्ण भन्नाले भाषाको त्यो मूल ध्वनि वा अक्षरलाई बुझिन्छ जसलाई टुक्र्याउन सकिँदैन। नेपाली भाषाका शुद्ध उच्चारण र लेखनका लागि वर्ण विचारको ज्ञान अपरिहार्य छ।
वर्णका भेद:
नेपाली भाषामा वर्णलाई मुख्यतया दुई भागमा विभाजन गरिन्छ:
-
स्वर वर्ण: जुन वर्णको उच्चारण गर्दा मुखभित्रबाट निस्कने हावा कतै पनि नरोकी स्वतन्त्र रूपमा बाहिर निस्कन्छ, त्यसलाई स्वर वर्ण भनिन्छ। यी वर्णहरू आफैंमा पूर्ण हुन्छन् र यिनको उच्चारणका लागि अन्य वर्णको सहायता चाहिँदैन।
- उदाहरण: अ, आ, इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ (११ वा १२ वटा)
-
व्यञ्जन वर्ण: जुन वर्णको उच्चारण गर्दा मुखभित्रबाट निस्कने हावालाई जिब्रो, ओठ, दाँत, तालु आदिले छेकेर वा स्पर्श गरेर बाहिर निस्कन्छ, त्यसलाई व्यञ्जन वर्ण भनिन्छ। यिनको उच्चारणका लागि स्वर वर्णको सहायता आवश्यक पर्छ।
- उदाहरण: क, ख, ग, घ, ङ (कण्ठ्य), च, छ, ज, झ, ञ (तालव्य), ट, ठ, ड, ढ, ण (मूर्धन्य), त, थ, द, ध, न (दन्त्य), प, फ, ब, भ, म (ओष्ठ्य), य, र, ल, व, श, ष, स, ह (अन्तस्थ र उष्म) आदि। (३६ वटा)
उच्चारण स्थान:
वर्णहरूको उच्चारण मुखको विभिन्न भागबाट हुन्छ। उच्चारण स्थानको आधारमा वर्णलाई यसरी वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
| उच्चारण स्थान | वर्णहरू | उदाहरण |
|---|---|---|
| कंठ्य | क, ख, ग, घ, ङ, अ, आ, ह | काम, घर, हात |
| तालव्य | च, छ, ज, झ, ञ, इ, ई, य, श | चार, जल, इशारा |
| मूर्धन्य | ट, ठ, ड, ढ, ण, र, ष, ऋ | टाउको, ठूलो, ऋण |
| दन्त्य | त, थ, द, ध, न, ल, स | तमासा, दिन, सपना |
| ओष्ठ्य | प, फ, ब, भ, म, उ, ऊ | पानी, फूल, मुख |
| दन्त्योष्ठ्य | व | वचन |
मात्रा:
मात्रा भन्नाले कुनै पनि स्वर वर्णको उच्चारण गर्दा लाग्ने समयलाई बुझिन्छ। नेपालीमा स्वर वर्णको दीर्घता र ह्रस्वतालाई मात्राले जनाउँछ।
- ह्रस्व मात्रा: कम समय लाग्ने (जस्तै: इ, उ, ऋ)। यिनका लागि (ि), (ु) जस्ता चिन्ह प्रयोग गरिन्छ।
- दीर्घ मात्रा: बढी समय लाग्ने (जस्तै: ई, ऊ, ए, ऐ, ओ, औ, आ)। यिनका लागि (ी), (ू) जस्ता चिन्ह प्रयोग गरिन्छ।
मात्राको सही प्रयोगले शब्दको अर्थमा फरक पार्न सक्छ (जस्तै: ‘कवि’ र ‘किवी’)।
द्रुत पुनरावलोकन (Quick Revision):
- वर्ण भाषाको सबैभन्दा सानो इकाई हो।
- स्वर वर्ण स्वतन्त्र हुन्छन्, व्यञ्जन वर्ण स्वरको सहायताले उच्चारण हुन्छन्।
- वर्णको उच्चारण स्थान कंठ, तालु, मूर्धा, दाँत, ओठ हुन सक्छ।
- मात्राले स्वरको उच्चारण अवधि (ह्रस्व/दीर्घ) जनाउँछ।
अतिरिक्त अभ्यास प्रश्नहरू (Extra Practice Questions):
- कुन वर्णलाई ‘अयोगवाह’ भनिन्छ?
क) अ, आ ख) क, ख ग) अं, अः घ) य, र
उत्तर: ग) अं, अः - ‘ज’ वर्णको उच्चारण स्थान कुन हो?
क) कंठ ख) ओठ ग) तालु घ) दन्त
उत्तर: ग) तालु - कुन शब्दमा दीर्घ ‘ई’ को मात्रा प्रयोग भएको छ?
क) दिल ख) गीत ग) मित्र घ) दिन
उत्तर: ख) गीत - तलका मध्ये कुन व्यञ्जन वर्ण होइन?
क) घ ख) झ ग) औ घ) थ
उत्तर: ग) औ - ‘मात्रा’ को मुख्य भूमिका के हो?
क) अक्षरको आकार निर्धारण गर्ने ख) शब्दको अर्थ निर्धारण गर्ने ग) वर्णको उच्चारण अवधि जनाउने घ) वाक्यलाई सुन्दर बनाउने
उत्तर: ग) वर्णको उच्चारण अवधि जनाउने
