Title Writing (1 mark) MCQs Quiz | Class 10

दशम्याः कक्षायै संस्कृतम् (122) विषयस्य अपठित-अवबोधनम् (विभागः क:) इति एकके, ‘शीर्षक-लेखनम् (एक-अङ्कम्)’ इत्येतस्मिन् विषये, अपठित-गद्यांशम् आधारीकृत्य शीर्षक-लेखनस्य महत्त्वम् (1 अङ्कः) आच्छादितं वर्तते। अस्मिन् प्रश्नोत्तरी-परीक्षायां स्वोत्तराणि समर्पितुम् तथा च परिणामं ज्ञातुं ‘Submit Quiz’ इति उपरि क्लिकं कुर्वन्तु। समीक्षां कर्तुं तथा च शुद्धोत्तराणि ज्ञातुं ‘Download Answer PDF’ इति उपरि क्लिकं कुर्वन्तु।

शीर्षक-लेखनम्: एकं महत्त्वपूर्णं कौशलम्

अपठित-गद्यांशे शीर्षक-लेखनं संस्कृत-परीक्षायां एकं महत्त्वपूर्णं कौशलं वर्तते। अस्मिन् भागे छात्राः एकस्य अज्ञात-गद्यांशस्य आधारं कृत्वा तस्य सारं प्रकाशयन्तं संक्षिप्तं, सार्थकं च शीर्षकं लेखितुं अपेक्ष्यन्ते। इदं प्रश्नं प्रायः एक-अङ्कस्य भवति, अतः शुद्ध-उत्तरं प्राप्य अङ्कान् प्राप्तुं महत्त्वपूर्णम् अस्ति।

उत्तम-शीर्षकस्य गुणाः (उत्तम शीर्षक की विशेषताएँ)

संक्षिप्तता (संक्षिप्तता): शीर्षकं लघुं, सारगर्भितं च भवेत्। अनावश्यक-शब्दान् परिहरेत्।
प्रासंगिकता (प्रासंगिकता): शीर्षकं गद्यांशस्य मुख्य-विषयं प्रत्यक्षतया प्रतिबिम्बयेत्।
मुख्य-भाव-प्रकटनम् (मुख्य भाव का प्रकटीकरण): गद्यांशस्य केन्द्रीय-विचारं, सन्देशं वा स्पष्टतया अभिव्यक्तं कुर्यात्।
स्पष्टता (स्पष्टता): शीर्षकं सरल-शब्दैः लिखितं भवेत्, येन कस्यापि संशयस्य अवकाशः न स्यात्।
व्याकरण-शुद्धता (व्याकरणिक शुद्धता): शीर्षकं व्याकरणदृष्ट्या शुद्धं, भाषा-दृष्ट्या निर्दोषं च भवेत्।
आकर्षणम् (आकर्षण): यद्यपि संक्षिप्तं तथापि तत् पाठकं प्रति आकर्षकं भवेत्।

शीर्षक-लेखनस्य सोपानानि (शीर्षक लिखने के चरण)

गद्यांशस्य ध्यानपूर्वकं पठनम्: प्रथमं गद्यांशं द्विवारं त्रिवारं वा ध्यानपूर्वकं पठन्तु, तस्य अर्थं, भावं च ज्ञातुं प्रयत्नं कुर्वन्तु।
मुख्य-विषयस्य ज्ञानम्: गद्यांशस्य सारं, मुख्यं विचारं वा अभिज्ञातुं प्रयत्नं कुर्वन्तु। ‘अयं गद्यांशः किं कथयति?’ इति प्रश्नं स्वयमेव पृच्छन्तु।
मुख्य-शब्दानां चयनम्: गद्यांशे ये शब्दाः वारं वारं आगच्छन्ति, ये च मुख्य-विषयं सूचयन्ति, तान् चिनुत।
योग्य-शब्दानां चयनम्: गद्यांशस्य मुख्य-विषयम् आधारीकृत्य द्वित्रि-चतुर्भिः शब्दैः एकं वाक्यांशं निर्मातुं प्रयत्नं कुर्वन्तु।
संक्षिप्तं, सार्थकं शीर्षक-निर्माणम्: उपर्युक्त-पदानुसरणं कृत्वा एकं संक्षिप्तं, प्रासंगिकं, व्याकरण-शुद्धं च शीर्षकं चिनुत। शीर्षकं पूर्णं वाक्यं न भवेत्।

उत्तम-शीर्षकस्य अयोग्य-शीर्षकस्य च तुलना (सारणी)

उत्तम-शीर्षकम् (Good Title)	अयोग्य-शीर्षकम् (Bad Title)
संक्षिप्तं भवति।	दीर्घं विस्तृतं च भवति।
मुख्य-विषयं प्रकाशयति।	गौण-विषयान् अपि समावेशयति।
स्पष्टं आकर्षकं च भवति।	अस्पष्टं नीरजं च भवति।
गद्यांशेन सह सुसंबद्धं भवति।	गद्यांशेन सह असंबद्धं भवति।
प्रायः द्वि-पञ्च-शब्दैः युक्तं भवति।	पूर्णं वाक्यं वा प्रश्नात्मकं वाक्यं वा भवति।

शीघ्र-पुनरावलोकनम् (Quick Revision)

शीर्षकं गद्यांशस्य मुख्य-विषयम् अभिव्यक्तं कुर्यात्।
तत् संक्षिप्तं (प्रायः 2-5 शब्दैः) भवेत्।
शीर्षकं पूर्णं वाक्यं वा प्रश्नात्मकं वाक्यं वा न भवेत्।
तत् स्पष्टं, आकर्षकं, व्याकरण-शुद्धं च भवेत्।
गद्यांशे न विद्यमानां नूतन-सूचनां समावेशयितुं न भवेत्।

अभ्यास-प्रश्नाः (Practice Questions)

1. एकदा एकः दुर्बलः सिंहः वने निवसति स्म। सः आहारार्थं बहु प्रयत्नं करोति स्म किन्तु सफलतां न लभते स्म। एकस्मिन् दिने सः एकं विशालं वृक्षम् अधः सुप्तं शशकं पश्यति। सिंहः शशकं खादितुं चिन्तयति स्म। परन्तु सः विचारयति यत् ‘अयं शशकः अति लघुः अस्ति। अहं किमपि बृहत् पशुं अन्विष्यामि।’ सः शशकं त्यक्त्वा अग्रे गच्छति। किञ्चित् कालानन्तरं सः मृगं वा अन्यं पशुं वा न प्राप्नोति। सः पुनः तं वृक्षम् आगच्छति यत्र सः शशकं दृष्टवान्। किन्तु शशकः ततः गतवान् आसीत्। सिंहः दुःखितः अभवत् यत् सः लघुं शशकं त्यक्तवान्।