Shabdarupa (Feminine & Halanta) MCQs Quiz | Class 9
Class: IX, Subject: Sanskrit (122), Unit: Section C: Applied Grammar. This quiz focuses on Shabdarupa (Feminine & Halanta), covering topics such as ā-kārānta strīliṅga (latā), ī-kārānta strīliṅga (nadī), ṛ-kārānta strīliṅga (mātṛ), and various halanta (consonant-ending) forms exemplified by rajan. Test your knowledge on these crucial grammatical forms. After attempting all 10 questions, click ‘Submit Quiz’ to see your score and review answers. You can also download a personalized PDF of your results.
शब्दरूप ज्ञानम्: विस्तृत अध्ययनम्
संस्कृते शब्दाः त्रिषु लिङ्गेषु (पुंलिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, नपुंसकलिङ्गम्) सप्तसु विभक्तिषु त्रिषु वचनेषु च भिन्नानि रूपाणि गृह्णन्ति। एतानि रूपाणि ‘शब्दरूप’ इति कथ्यन्ते। अस्य क्विजस्य मुख्यविषयः स्त्रीलिङ्गशब्दाः तथा हलन्तशब्दाः सन्ति।
स्त्रीलिङ्ग शब्दरूपाणि
स्त्रीलिङ्गे प्रायः त्रयः प्रकाराः मुख्याः सन्ति:
- आ-कारान्त स्त्रीलिङ्ग (यथा – लता): येषां शब्दानाम् अन्ते ‘आ’ स्वरः भवति, ते आ-कारान्त स्त्रीलिङ्गशब्दाः इति कथ्यन्ते। यथा – लता, माला, शाला, सीता, गीता च। एतेषां रूपाणि प्रायः ‘लता’ शब्दस्य रूपाणाम् अनुसरणं कुर्वन्ति।
- ई-कारान्त स्त्रीलिङ्ग (यथा – नदी): येषां शब्दानाम् अन्ते ‘ई’ स्वरः भवति, ते ई-कारान्त स्त्रीलिङ्गशब्दाः इति कथ्यन्ते। यथा – नदी, देवी, जननी, सरस्वती च। एतेषां रूपाणि ‘नदी’ शब्दस्य रूपाणि इव भवन्ति।
- ऋ-कारान्त स्त्रीलिङ्ग (यथा – मातृ): येषां शब्दानाम् अन्ते ‘ऋ’ स्वरः भवति, ते ऋ-कारान्त स्त्रीलिङ्गशब्दाः इति कथ्यन्ते। यथा – मातृ (माता), दुहितृ (पुत्री), स्वसृ (भगिनी) च। एतेषां रूपाणि ‘मातृ’ शब्दस्य रूपाणि अनुसरन्ति।
हलन्त (व्यञ्जनान्त) शब्दरूपाणि
हलन्तशब्दाः ते सन्ति येषां शब्दानाम् अन्ते व्यञ्जनं भवति। एतेषां रूपाणि स्वरान्तशब्देभ्यः भिन्नानि सन्ति तथा च अन्त्यव्यञ्जनस्य प्रकृतिम् अनुसृत्य परिवर्तन्ते। यद्यपि अत्र ‘राजन्’ (पुंलिङ्गः) उदाहरणरूपेण दत्तम् अस्ति, तथापि स्त्रीलिङ्गे अपि हलन्तशब्दाः सन्ति, यथा ‘वाच्’ (च-कारान्त), ‘दिश’ (श-कारान्त), ‘सरित्’ (त-कारान्त)।
उदाहरणात्मकं सारणी: केषाञ्चन महत्त्वपूर्णशब्दानां रूपाणि
| विभक्तिः | वचनम् | लता (आ-कारान्त स्त्रीलिङ्ग) | नदी (ई-कारान्त स्त्रीलिङ्ग) | मातृ (ऋ-कारान्त स्त्रीलिङ्ग) | राजन् (न-कारान्त पुंलिङ्ग) |
|---|---|---|---|---|---|
| प्रथमा | एकवचनम् | लता | नदी | माता | राजा |
| द्विवचनम् | लते | नद्यौ | मातरौ | राजानौ | |
| बहुवचनम् | लताः | नद्यः | मातरः | राजानः | |
| द्वितीया | एकवचनम् | लताम् | नदीम् | मातरम् | राजानम् |
| द्विवचनम् | लते | नद्यौ | मातरौ | राजानौ | |
| बहुवचनम् | लताः | नदीः | मातॄः | राज्ञः | |
| तृतीया | एकवचनम् | लतया | नद्या | मात्रा | राज्ञा |
| द्विवचनम् | लताभ्याम् | नदीभ्याम् | मातृभ्याम् | राजभ्याम् | |
| बहुवचनम् | लताभिः | नदीभिः | मातृभिः | राजभिः | |
| सप्तमी | एकवचनम् | लतायाम् | नद्याम् | मातरि | राज्ञि / राजनि |
| द्विवचनम् | लतयोः | नद्योः | मातरोः | राज्ञोः | |
| बहुवचनम् | लतासु | नदीषु | मातृषु | राजसु |
टीप: एषा सारणी उदाहरणात्मिका अस्ति। सर्वेषां रूपाणां कृते विस्तृतं व्याकरणपुस्तकानि पश्यन्तु।
शीघ्रपुनरावलोकनम् (Quick Revision)
- आ-कारान्त: दीर्घ ‘आ’ इत्यनेन अन्तिमाः स्त्रीलिङ्गशब्दाः। (यथा: लता)
- ई-कारान्त: दीर्घ ‘ई’ इत्यनेन अन्तिमाः स्त्रीलिङ्गशब्दाः। (यथा: नदी)
- ऋ-कारान्त: ‘ऋ’ इत्यनेन अन्तिमाः स्त्रीलिङ्गशब्दाः। (यथा: मातृ)
- हलन्त: व्यञ्जनम् इत्यनेन अन्तिमाः शब्दाः। रूपाणि जटिलतराणि भवन्ति। (यथा: राजन्, वाच्)
अभ्यासप्रश्नाः (Practice Questions)
अतिरिक्तज्ञानार्थम् अधोलिखितान् प्रश्नान् अभ्यस्यन्तु:
- ‘सरस्वती’ शब्दस्य प्रथमा एकवचनं किम्?
- ‘धेनु’ (उ-कारान्त स्त्रीलिङ्ग) शब्दस्य द्वितीया बहुवचनं किम्?
- ‘जगत्’ (नपुंसकलिङ्ग) शब्दस्य तृतीया एकवचनं किम्?
- ‘पथिन्’ (मार्ग) शब्दस्य सप्तमी एकवचनं किम्?
- ‘नृप’ (अ-कारान्त पुंलिङ्ग) शब्दस्य प्रथमा द्विवचनं किम्?
