क्रमानुसरणं / कथालेखनम् बहुविकल्पी-प्रश्नोत्तरि | कक्षा ९
कक्षा: नवमी, विषय: संस्कृतम् (१२२), एककम्: विभागः घ: अपठित-अवबोधनम्, विषयः: क्रमानुसरणं / कथालेखनम् बहुविकल्पी-प्रश्नोत्तरि | कक्षा ९. पाठांशः: घटनाक्रमानुसारं वाक्यानां लेखनम् (८ वाक्यानि, प्रत्येकं ½ अङ्कम् = ४ अङ्काः). क्विजं पूरयित्वा, स्वस्य उत्तराणि निरीक्षितुं ‘Submit Quiz’ इति बटनं नुदन्तु, अनन्तरं ‘Download Answer PDF’ इति बटनं नुदित्वा स्वस्य निष्पादनस्य PDF-पत्रिकां प्राप्नुवन्तु।
क्रमानुसरणं / कथालेखनम् – विस्तृतं अध्ययनम्
संस्कृतभाषायां घटनाक्रमानुसारं वाक्यानां संयोजनं कथालेखनं वा महत्त्वपूर्णं कौशलं भवति। अस्मिन् भागे भवान् वाक्यानां उचितं क्रमं ज्ञात्वा कथाम् निर्मातुं शक्ष्यति। एतत् न केवलं भाषायाः बोधं वर्धयति अपितु तर्कशक्तिमपि विकसितं करोति।
मुख्यबिन्दवः
- घटनाक्रमः (Sequence of Events): कथायां घटनाः कस्मिन् क्रमे भवन्ति इति ज्ञातव्यम्। सामान्यतया, एकं कार्यं अपरस्य कारणं भवति वा तदनन्तरं घटते।
- कालक्रमः (Chronological Order): वाक्यानि समयक्रमानुसारं व्यवस्थितव्यम्। “प्रथमम्”, “ततः”, “अनन्तरम्”, “अन्ते” इत्यादयः शब्दाः कालक्रमं सूचयन्ति।
- कार्य-कारण-सम्बन्धः (Cause and Effect): किं कारणम्, किं च कार्यम् इति अवगन्तव्यम्। एकं वाक्यं पूर्वस्य कारणं वा परिणामं भवितुम् अर्हति।
- पात्रपरिचयः (Introduction of Characters): प्रायः कथायाः आरम्भे पात्राणां परिचयः भवति, तदनन्तरं तैः सह सम्बद्धाः घटनाः।
वाक्यानां क्रमनिर्धारणस्य नियमाः
वाक्यानां क्रमानुसरणं कुर्वन्तः अग्रिमान् नियमान् अनुसरन्तु:
- आरम्भिकं वाक्यम्: सामान्यतया, आरम्भिकं वाक्यं स्थितिं वा पात्रं वा परिचयं ददाति। यथा – “एकस्मिन् वने एकः सिंहः निवसति स्म।”
- मध्यभागः: अनन्तरं मुख्यघटनाः, समस्याः, तासां समाधानार्थं प्रयासाः च क्रमेण आगच्छन्ति। क्रियापदानां कालस्य (भूतकालः, वर्तमानकालः, भविष्यत्कालः) ध्यानं देयम्।
- समापनम्: अन्ते कथायाः निष्कर्षः वा शिक्षा वा भवति। यथा – “अन्ते, सर्वे सुखेन अवसन्।”
- संयोजक-शब्दाः: ‘यदा-तदा’, ‘यतः-अतः’, ‘चेत्-तर्हि’, ‘प्रथमम्’, ‘अनन्तरम्’, ‘अन्ते’, ‘परन्तु’, ‘च’ इत्यादयः शब्दाः वाक्यानां सम्बन्धं स्पष्टं कुर्वन्ति।
अभ्यासार्थं अतिरिक्तप्रश्नाः
अधोलिखितानि वाक्यानि क्रमबद्धं कृत्वा लिखन्तु (विकल्पाः न सन्ति):
-
(A) छात्राः विद्यालये पठन्ति।
(B) ते प्रतिदिनं गृहकार्यं कुर्वन्ति।
(C) परीक्षायां ते उत्तमान् अङ्कान् प्राप्नुवन्ति।
(D) शिक्षकाः तान् प्रशंसन्ति।
(अनुमानितम् उत्तरम्: A-B-C-D)
-
(A) एकदा एकः दुर्बलः मूषकः सिंहस्य जालमध्ये पतितः।
(B) सिंहः निद्रां करोति स्म।
(C) मूषकः सिंहस्य जालं कर्तितवान्।
(D) सिंहः मूषकस्य साहाय्येन जालात् मुक्तः अभवत्।
(अनुमानितम् उत्तरम्: B-A-C-D)
-
(A) शिशुः रुदति स्म।
(B) माता तस्मै दुग्धं दत्तवती।
(C) शिशुः शान्तः अभवत्।
(D) सः भोजनं कृतवान्।
(अनुमानितम् उत्तरम्: A-B-C-D)
-
(A) नदीजलस्य उपयोगं कृषकाः कुर्वन्ति।
(B) पर्वतभ्यः नदी प्रवहति।
(C) नदीजलेन क्षेत्राणि सिच्यन्ते।
(D) धान्यं अधिकं भवति।
(अनुमानितम् उत्तरम्: B-A-C-D)
-
(A) बालकः उद्यानं गच्छति।
(B) सः पुष्पानि पश्यति।
(C) सः कन्दुकेन क्रीडति।
(D) सायं सः गृहं आगच्छति।
(अनुमानितम् उत्तरम्: A-B-C-D)
