सन्धि प्रकरण MCQs क्विज | कक्षा ९
कक्षा: ९, विषय: नेपाली (०२४), एकाई: प्रयोगात्मक व्याकरण (MCQ), शीर्षक: सन्धि प्रकरण MCQs क्विज | कक्षा ९, समेटिएका विषयहरू: स्वर सन्धि, व्यञ्जन सन्धि, विसर्ग सन्धि; सन्धि र समास भेद। यो क्विज पूरा गरी आफ्नो जवाफहरू हेर्न ‘Submit Quiz’ बटनमा क्लिक गर्नुहोस् र ‘Download Answer PDF’ बटन क्लिक गरेर उत्तर सहितको PDF डाउनलोड गर्नुहोस्।
सन्धि प्रकरण: विस्तृत अध्ययन
परिचय
सन्धि भनेको दुई निकटवर्ती वर्णहरूको मेलबाट हुने परिवर्तन हो। यसले शब्दहरूलाई छोटो, सुमधुर र अर्थपूर्ण बनाउन मद्दत गर्छ। नेपाली व्याकरणमा सन्धिको महत्त्वपूर्ण स्थान छ, विशेष गरी संस्कृतबाट आएका तत्सम शब्दहरूमा यसको प्रयोग व्यापक रूपमा पाइन्छ। सन्धिले शब्द निर्माण प्रक्रियामा वर्णहरू कसरी एक-आपसमा मिलेर नयाँ रूप लिन्छन् भन्ने देखाउँछ।
सन्धिका प्रकारहरू
मुख्यतः सन्धि तीन प्रकारका हुन्छन्:
- स्वर सन्धि (Swar Sandhi): दुई स्वर वर्णहरू आपसमा मिल्दा हुने परिवर्तनलाई स्वर सन्धि भनिन्छ।
- व्यञ्जन सन्धि (Vyanjan Sandhi): व्यञ्जन वर्णसँग स्वर वा व्यञ्जन वर्ण मिल्दा हुने परिवर्तनलाई व्यञ्जन सन्धि भनिन्छ।
- विसर्ग सन्धि (Visarga Sandhi): विसर्ग (:) पछि स्वर वा व्यञ्जन वर्ण आउँदा विसर्गमा हुने परिवर्तनलाई विसर्ग सन्धि भनिन्छ।
१. स्वर सन्धि (Swar Sandhi)
जब दुई स्वर वर्णहरू नजिकिन्छन् र तिनीहरूको मेलबाट नयाँ वर्ण बन्छ वा पुरानोमा परिवर्तन आउँछ, त्यसलाई स्वर सन्धि भनिन्छ। स्वर सन्धिका मुख्य ५ भेदहरू छन्:
- दीर्घ सन्धि: दुई समान ह्रस्व वा दीर्घ स्वरहरू मिल्दा दीर्घ स्वर बन्ने प्रक्रिया। (जस्तै: विद्या + आलय = विद्यालय)
- गुण सन्धि: ‘अ’ वा ‘आ’ पछि ‘इ/ई’ आउँदा ‘ए’, ‘उ/ऊ’ आउँदा ‘ओ’ र ‘ऋ’ आउँदा ‘अर्’ बन्ने। (जस्तै: महा + ऋषि = महर्षि)
- वृद्धि सन्धि: ‘अ’ वा ‘आ’ पछि ‘ए/ऐ’ आउँदा ‘ऐ’ र ‘ओ/औ’ आउँदा ‘औ’ बन्ने। (जस्तै: सदा + एव = सदैव)
- यण् सन्धि: ‘इ/ई’, ‘उ/ऊ’, ‘ऋ’ पछि असमान स्वर आउँदा क्रमशः ‘य्’, ‘व्’, ‘र्’ बन्ने। (जस्तै: अति + अन्त = अत्यन्त)
- अयादि सन्धि: ‘ए, ऐ, ओ, औ’ पछि कुनै स्वर आउँदा क्रमशः ‘अय्, आय्, अव्, आव्’ बन्ने। (जस्तै: ने + अन = नयन)
२. व्यञ्जन सन्धि (Vyanjan Sandhi)
व्यञ्जन वर्णसँग स्वर वा व्यञ्जन वर्णको मेल हुँदा व्यञ्जनमा आउने परिवर्तनलाई व्यञ्जन सन्धि भनिन्छ। यसका धेरै नियमहरू छन्, जसमा केही प्रमुख नियमहरू यस प्रकार छन्:
- वर्गको पहिलो वर्ण पछि घोष वर्ण (स्वर, वर्गको तेस्रो/चौथो वर्ण, य, र, ल, व, ह) आउँदा पहिलो वर्ण आफ्नै वर्गको तेस्रो वर्णमा परिवर्तन हुने। (जस्तै: दिक् + गज = दिग्गज)
- वर्गको पहिलो वर्ण पछि पञ्चम वर्ण आउँदा पहिलो वर्ण आफ्नै वर्गको पञ्चम वर्णमा परिवर्तन हुने। (जस्तै: जगत् + नाथ = जगन्नाथ)
- ‘त’ वा ‘द’ पछि ‘च’ वा ‘छ’ आउँदा ‘च’ मा, ‘ज’ वा ‘झ’ आउँदा ‘ज’ मा परिवर्तन हुने। (जस्तै: सत् + चरित्र = सच्चरित्र)
३. विसर्ग सन्धि (Visarga Sandhi)
विसर्ग (:) पछि स्वर वा व्यञ्जन वर्ण आउँदा विसर्गमा आउने परिवर्तनलाई विसर्ग सन्धि भनिन्छ। मुख्य नियमहरू:
- विसर्ग ‘र्’ मा परिवर्तन हुने: विसर्गभन्दा अगाडि ‘अ’ बाहेक अन्य स्वर र पछि घोष वर्ण (स्वर, वर्गको तेस्रो/चौथो/पाँचौँ वर्ण, य, र, ल, व, ह) आउँदा विसर्ग ‘र्’ मा परिवर्तन हुने। (जस्तै: नि: + धन = निर्धन)
- विसर्ग ‘ओ’ मा परिवर्तन हुने: विसर्गभन्दा अगाडि ‘अ’ र पछि ‘अ’ वा वर्गको तेस्रो/चौथो/पाँचौँ वर्ण वा ‘य, र, ल, व, ह’ आउँदा विसर्ग ‘ओ’ मा परिवर्तन हुने। (जस्तै: मन: + रथ = मनोरथ)
- विसर्ग ‘श्, ष्, स्’ मा परिवर्तन हुने: विसर्ग पछि ‘च/छ’ आउँदा ‘श्’, ‘ट/ठ’ आउँदा ‘ष्’, ‘त/थ’ आउँदा ‘स्’ मा परिवर्तन हुने। (जस्तै: नि: + छल = निश्चल)
सन्धि र समास बीचको भिन्नता
सन्धि र समास दुवै शब्दहरूलाई जोड्ने प्रक्रिया भए पनि यिनीहरूमा आधारभूत भिन्नता छ।
| विशेषता | सन्धि | समास |
|---|---|---|
| केको मेल | वर्णहरूको मेल | पदहरूको मेल |
| केमा परिवर्तन | वर्णमा परिवर्तन (आदेश, लोप, आगम) | पदहरूलाई संक्षिप्तीकरण |
| उदाहरण | विद्या + आलय = विद्यालय | राजाको पुत्र = राजपुत्र |
| प्रकार | स्वर, व्यञ्जन, विसर्ग | द्वन्द्व, तत्पुरुष, बहुव्रीहि आदि |
द्रुत पुनरावलोकन
- सन्धि: वर्णहरूको मेल।
- स्वर सन्धि: स्वर + स्वर।
- व्यञ्जन सन्धि: व्यञ्जन + स्वर/व्यञ्जन।
- विसर्ग सन्धि: विसर्ग + स्वर/व्यञ्जन।
- समास: पदहरूको संक्षिप्तीकरण।
थप अभ्यास प्रश्नहरू
- ‘सदाचार’ को सन्धि विच्छेद गर्नुहोस्।
- ‘परि + इच्छा’ को सन्धि गर्नुहोस्।
- ‘मनोरथ’ कुन सन्धिको उदाहरण हो?
- ‘महा + ऋषि’ को सन्धि के हुन्छ?
- ‘निर्धन’ शब्दमा कुन सन्धि छ?
