Sandhi (All Types) MCQs Quiz | Class 9
This quiz is for Class IX, Subject: Sanskrit (122), Unit: Section C: Applied Grammar (Anupryukt Vyakaran). It covers various aspects of Sandhi, including Svara-sandhi (dīrgha, guṇa, vṛddhi, yaṇ, ayādi), Vyanjana-sandhi (jaśtva, ‘m’ → anusvāra), and Visarga-sandhi (utva, ratva). Test your knowledge with 10 multiple-choice questions. Submit your answers and download a detailed PDF of your results.
सन्धिः (Sandhi) – विस्तृतज्ञानम्
संस्कृतभाषायां पदानां मेलनं सन्धिः इति कथ्यते। वर्णद्वयस्य मेलनेन यत् परिवर्तनं भवति, स सन्धिः। व्याकरणे सन्धेः महत्त्वं बहु अधिकं वर्तते यतो हि सन्धिना पदनिर्माणं वाक्यरचना च सरला भवति। अस्य मुख्यतया त्रयः भेदाः सन्ति – स्वरसन्धिः, व्यञ्जनसन्धिः, विसर्गसन्धिः च। एतेषां भेदानां नियमाः अधः विस्तरेण प्रस्तुताः सन्ति।
१. स्वरसन्धिः (Svara Sandhi / Vowel Sandhi)
यदा द्वयोः स्वरयोः मेलनेन परिवर्तनं भवति, तदा सः स्वरसन्धिः इति कथ्यते। स्वरसन्धेः पञ्च मुख्यभेदाः सन्ति:
- दीर्घसन्धिः (Dīrgha Sandhi): यदा ह्रस्वौ वा दीर्घौ समानौ स्वरौ मिलतः (अ/आ + अ/आ = आ; इ/ई + इ/ई = ई; उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ), तदा दीर्घः स्वरः भवति।
उदाहरणानि: देव + आलयः = देवालयः (अ + आ = आ), कवि + इन्द्रः = कवीन्द्रः (इ + इ = ई), गुरु + उपदेशः = गुरूपदेशः (उ + उ = ऊ) - गुणसन्धिः (Guṇa Sandhi): अ/आ इत्यनन्तरम् इ/ई चेत् ‘ए’ भवति, उ/ऊ चेत् ‘ओ’ भवति, ऋ चेत् ‘अर्’ भवति।
उदाहरणानि: गण + ईशः = गणेशः (अ + ई = ए), पर + उपकारः = परोपकारः (अ + उ = ओ), महा + ऋषिः = महर्षिः (आ + ऋ = अर्) - वृद्धिसन्धिः (Vṛddhi Sandhi): अ/आ इत्यनन्तरम् ए/ऐ चेत् ‘ऐ’ भवति, ओ/औ चेत् ‘औ’ भवति।
उदाहरणानि: सदा + एव = सदैव (आ + ए = ऐ), वन + औषधिः = वनौषधिः (अ + औ = औ) - यण्सन्धिः (Yaṇ Sandhi): इ/ई इत्यनन्तरम् असमानस्वरः चेत् ‘य्’ भवति। उ/ऊ इत्यनन्तरम् असमानस्वरः चेत् ‘व्’ भवति। ऋ इत्यनन्तरम् असमानस्वरः चेत् ‘र्’ भवति।
उदाहरणानि: इति + आदि = इत्यादिः (इ + आ = या), सु + आगतम् = स्वागतम् (उ + आ = वा), पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा (ऋ + आ = रा) - अयादिसन्धिः (Ayādi Sandhi): ए, ऐ, ओ, औ इत्यनन्तरम् असमानस्वरः चेत् क्रमेण अय्, आय्, अव्, आव् भवन्ति।
उदाहरणानि: ने + अनम् = नयनम् (ए + अ = अय्), गै + अकः = गायकः (ऐ + अ = आय्), पो + अनम् = पवनम् (ओ + अ = अव्), पौ + अकः = पावकः (औ + अ = आव्)
२. व्यञ्जनसन्धिः (Vyanjana Sandhi / Consonant Sandhi)
यदा व्यञ्जनस्य व्यञ्जनेन वा व्यञ्जनस्य स्वरेण मेलनेन परिवर्तनं भवति, तदा सः व्यञ्जनसन्धिः इति कथ्यते। द्वौ मुख्यौ प्रकारौ:
- जश्त्वसन्धिः (Jaśtva Sandhi): वर्गस्य प्रथमवर्णः (क्, च्, ट्, त्, प्) वर्गस्य तृतीयवर्णे (ग्, ज्, ड्, द्, ब्) परिवर्तते यदा स्वरः वा मृदुव्यञ्जनं परं भवति।
उदाहरणानि: वाक् + ईशः = वागीशः, दिक् + गजः = दिग्गजः - ‘म्’ → अनुस्वारः (‘m’ to Anusvāra): पदस्य अन्ते स्थितः ‘म्’ परं व्यञ्जनं चेत् अनुस्वारे परिवर्तते।
उदाहरणानि: अहम् + गच्छामि = अहं गच्छामि, सत्यम् + वद = सत्यं वद
३. विसर्गसन्धिः (Visarga Sandhi)
यदा विसर्गस्य (ः) स्वरैः वा व्यञ्जनैः सह मेलनेन परिवर्तनं भवति, तदा सः विसर्गसन्धिः इति कथ्यते। द्वौ मुख्यौ प्रकारौ:
- उत्वसन्धिः (Utva Sandhi): अकारात् परं विसर्गः (ः) अकारैः वा मृदुव्यञ्जनैः (ह, वर्गस्य ३, ४, ५ वर्णैः) संयुक्तः चेत् ‘ओ’ कारे परिवर्तते।
उदाहरणानि: नमः + कारः = नमस्कारः (विशेष नियमः), शिवः + अर्च्यः = शिवोऽर्च्यः - रत्वसन्धिः (Ratva Sandhi): अ/आ भिन्नेभ्यः स्वरेभ्यः परं विसर्गः (ः) स्वरेण वा मृदुव्यञ्जनेन संयुक्तः चेत् ‘र्’ भवति।
उदाहरणानि: कविः + अयम् = कविरयम्, धनुः + वेदः = धनुर्वेदः
सन्धिप्रकाराणां सारणी (Summary Table of Sandhi Types)
| सन्धिप्रकारः (Sandhi Type) | मुख्यनियमः (Main Rule) | उदाहरणम् (Example) |
|---|---|---|
| दीर्घसन्धिः | समानस्वरयोः मेलनेन दीर्घः | कवि + इन्द्रः = कवीन्द्रः |
| गुणसन्धिः | अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ; अ/आ + ऋ = अर् | गण + ईशः = गणेशः |
| वृद्धिसन्धिः | अ/आ + ए/ऐ = ऐ; अ/आ + ओ/औ = औ | सदा + एव = सदैव |
| यण्सन्धिः | इ/ई → य्; उ/ऊ → व्; ऋ → र् (असमानस्वरे परतः) | इति + आदि = इत्यादिः |
| अयादिसन्धिः | ए → अय्; ऐ → आय्; ओ → अव्; औ → आव् | पौ + अकः = पावकः |
| जश्त्वसन्धिः | वर्गप्रथमवर्णः → वर्गतृतीयवर्णः | वाक् + ईशः = वागीशः |
| अनुस्वारसन्धिः | म् → अनुस्वारः (व्यञ्जने परतः) | अहम् + गच्छामि = अहं गच्छामि |
| उत्वसन्धिः | अ + ः + अ/मृदुव्यञ्जनम् → ओ | शिवः + अर्च्यः = शिवोऽर्च्यः |
| रत्वसन्धिः | अ/आ भिन्नस्वर + ः + स्वर/मृदुव्यञ्जनम् → र् | कविः + अयम् = कविरयम् |
शीघ्रपुनरावृत्तिः (Quick Revision)
- स्वरसन्धिः: स्वरयोर्मेलनम्। दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण्, अयादि।
- व्यञ्जनसन्धिः: व्यञ्जन-स्वरयोः वा व्यञ्जन-व्यञ्जनयोः मेलनम्। जश्त्व, अनुस्वार।
- विसर्गसन्धिः: विसर्गस्य परिवर्तनम्। उत्व, रत्व।
- सन्धिः पदयोः संयोजनं कृत्वा अर्थं स्पष्टीकरोति।
अभ्यासप्रश्नाः (Practice Questions)
- ‘महा + उत्सवः’ इत्यस्य सन्धिपदं किम्?
- ‘भो + अनम्’ इत्यस्य सन्धिं कुरुत।
- ‘जगत् + नाथः’ इत्यस्य सन्धिपदं किम्?
- ‘निः + रोगः’ इत्यत्र कः सन्धिः?
- ‘मातृ + आज्ञा’ इत्यस्य सन्धिः कः?
