Sandhi (सन्धि) MCQs Quiz | Class 10

सन्धि (Sandhi) – विस्तृत अध्ययनम्

द्वयोः वर्णयोः मेलनं सन्धिः कथ्यते। वर्णमेलनं त्रिधा भवति – स्वरसन्धिः, व्यञ्जनसन्धिः, विसर्गसन्धिः च। सन्धिः शब्दानाम् उच्चारणं सुकरं करोति तथा व्याकरणिक शुद्धताम् अपि रक्षति।

१. स्वरसन्धिः (Vowel Sandhi)

यत्र स्वरस्य स्वरेण सह मेलनं भवति, तत्र स्वरसन्धिः भवति। अस्य भेदाः यथा:

• वृद्धि सन्धिः (Vriddhi Sandhi): यदा अ/आ इत्यनयोः पश्चात् ए/ऐ आगच्छति तदा ‘ऐ’ भवति, तथा ओ/औ आगच्छति तदा ‘औ’ भवति।
• उदा. सदा + एव = सदैव, महा + ओषधिः = महौषधिः, मम + एकम् = ममैकम्
• यण् सन्धिः (Yan Sandhi): यदा इ/ई, उ/ऊ, ऋ/ॠ, लृ इत्येतेषां स्वराणाम् पश्चात् भिन्नस्वरः आगच्छति चेत्, क्रमेण य्, व्, र्, ल् इति भवति।
• उदा. इति + आदिः = इत्यादिः, सु + आगतम् = स्वागतम्, पितृ + आज्ञा = पित्राज्ञा, लृ + आकृतिः = लाकृतिः
• अयादि सन्धिः (Ayadi Sandhi): यदा ए, ऐ, ओ, औ इत्येतेषां स्वराणाम् पश्चात् भिन्नस्वरः आगच्छति चेत्, क्रमेण अय्, आय्, अव्, आव् इति भवति।
• उदा. ने + अनम् = नयनम्, गै + अकः = गायकः, पो + अनम् = पवनम्, नौ + इकः = नाविकः
• पूर्वरूप सन्धिः (Purvarupa Sandhi): पदान्ते ए वा ओ स्वरयोः पश्चात् यदि अकारः आगच्छति, तर्हि अकारः ए/ओ इत्यनयोः पूर्वरूपे विलीयते, अवग्रहचिह्नं (ऽ) च भवति।
• उदा. कवे + अत्र = कवेऽत्र, विष्णो + अव = विष्णोऽव

२. व्यञ्जनसन्धिः (Consonant Sandhi)

यत्र व्यञ्जनस्य व्यञ्जनेन वा स्वरेण सह मेलनं भवति, तत्र व्यञ्जनसन्धिः भवति। अस्य भेदाः यथा:

• परसवर्ण/पञ्चम सन्धिः (Parasavarna/Panchama Sandhi): यदि पूर्वपदान्ते वर्गस्य प्रथमवर्णः (क्, च्, ट्, त्, प्) भवति, परपदान्ते च पञ्चमवर्णः (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) भवति, तर्हि प्रथमवर्णः स्ववर्गस्य पञ्चमवर्णे परिवर्तते।
• उदा. जगत् + नाथः = जगन्नाथः, दिक् + नागः = दिङ्नागः, तत् + मयम् = तन्मयम्
• तुगागम सन्धिः (Tugagama Sandhi): यदि ह्रस्व स्वरस्य पश्चात् ‘छ’ वर्णः आगच्छति, तर्हि ‘छ’ वर्णस्य पूर्वम् ‘च्’ इत्यस्य आगमः भवति।
• उदा. स्व + छन्दः = स्वच्छन्दः, वृक्ष + छाया = वृक्षच्छाया
• वर्गीय 1st→3rd सन्धिः (Jashtva Sandhi – First to Third Letter): वर्गस्य प्रथमवर्णस्य (क्, च्, ट्, त्, प्) पश्चात् कश्चित् स्वरः वा वर्गस्य तृतीयः/चतुर्थः वर्णः वा य्, र्, ल्, व्, ह् इत्येतेषां मध्ये कश्चित् वर्णः आगच्छति चेत्, प्रथमवर्णः स्ववर्गस्य तृतीयवर्णे परिवर्तते।
• उदा. दिक् + गजः = दिग्गजः, वाक् + ईशः = वागीशः, षट् + आननः = षडाननः

३. विसर्गसन्धिः (Visarga Sandhi)

यत्र विसर्गस्य स्वरेण वा व्यञ्जनेन सह मेलनं भवति, तत्र विसर्गसन्धिः भवति। अस्य भेदाः यथा:

• उत्त्व सन्धिः (Utva Sandhi): यदि विसर्गस्य पूर्वम् ‘अ’कारः भवति, पश्चात् अपि ‘अ’कारः वा मृदुव्यञ्जनं भवति, तर्हि विसर्गः ‘ओ’कारे परिवर्तते।
• उदा. मनः + रथः = मनोरथः, कः + अपि = कोऽपि, रामः + हसति = रामो हसति
• रत्व सन्धिः (Ratva Sandhi): यदि विसर्गस्य पूर्वम् ‘अ/आ’ भिन्नः स्वरः भवति, पश्चात् कश्चित् स्वरः वा वर्गस्य तृतीयः/चतुर्थः/पञ्चमः वर्णः वा य्, र्, ल्, व्, ह् इत्येतेषु कश्चित् वर्णः आगच्छति, तर्हि विसर्गः ‘र्’कारे परिवर्तते।
• उदा. निः + बलम् = निर्बलम्, मुनिः + अयम् = मुनिरयम्, धनुः + वेदः = धनुर्वेदः
• विसर्गलोप सन्धिः (Visarga Lopa – Deletion of Visarga):
  • यदि विसर्गस्य पूर्वम् ‘आ’कारः भवति, पश्चात् कश्चित् भिन्नः स्वरः वा मृदुव्यञ्जनं भवति, तर्हि विसर्गस्य लोपः भवति।
    • उदा. देवाः + आगच्छन्ति = देवा आगच्छन्ति, छात्राः + गच्छन्ति = छात्रा गच्छन्ति
  • यदि विसर्गस्य पूर्वम् ‘अ’कारः भवति, पश्चात् ‘अ’कारं विहाय अन्यः स्वरः भवति, तर्हि विसर्गलोपः भवति।
    • उदा. सः + एषः = स एषः
  • यदि ‘र’ इत्यस्य पश्चात् ‘र’ आगच्छति, तर्हि पूर्व ‘र’ इत्यस्य लोपः भवति तथा पूर्ववर्ती अ/इ/उ स्वरः दीर्घः भवति।
    • उदा. पुनः + रमते = पुनारमते, निः + रोगः = नीरोगः
• विसर्ग→स/श/ष सन्धिः (Visarga to S/Sh/Shh Sandhi):
  • विसर्गस्य पश्चात् च्/छ् आगच्छति चेत्, विसर्गः ‘श्’ भवति। उदा. रामः + चिनोति = रामश्चिनोति
  • विसर्गस्य पश्चात् ट्/ठ् आगच्छति चेत्, विसर्गः ‘ष्’ भवति। उदा. धनुः + टंकारः = धनुष्टंकारः
  • विसर्गस्य पश्चात् त्/थ् आगच्छति चेत्, विसर्गः ‘स्’ भवति। उदा. नमः + ते = नमस्ते

अभ्यासप्रश्नाः (Practice Questions)

स्वयं प्रयास करें और सन्धि के नियमों को और अधिक दृढ करें।

1. अनु + अयः इत्यत्र सन्धिं कृत्वा लिखत।
   उत्तरम्: अन्वयः (यण् सन्धिः)
2. भो + अनम् इत्यत्र सन्धिं कृत्वा लिखत।
   उत्तरम्: भवनम् (अयादि सन्धिः)
3. महा + ऐश्वर्यम् इत्यत्र सन्धिं कृत्वा लिखत।
   उत्तरम्: महैश्वर्यम् (वृद्धि सन्धिः)
4. दिक् + अन्तम् इत्यत्र सन्धिं कृत्वा लिखत।
   उत्तरम्: दिगन्तम् (वर्गीय 1st→3rd सन्धिः)
5. निः + सन्देहः इत्यत्र सन्धिं कृत्वा लिखत।
   उत्तरम्: निस्सन्देहः (विसर्ग→स् सन्धिः)