Samasa (समास) MCQs Quiz | Class 10
कक्षा: X, विषय: संस्कृतम् (कम्युनिकेटिव्ह) (कोड 119), इकाई: भाग C: अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्, विषय: समास (Samasa) MCQs Quiz | Class 10. एते प्रश्नाः समासस्य अवधारणानां, यथा – ‘Identify & विग्रह’, ‘तत्पुरुष (विभक्ति, नञ्, उपपद)’, ‘द्वन्द्व’, ‘अव्ययीभाव (अनु, उप, सह, निर्, प्रति, यथा)’ इत्याद्युपविषयान् आधारीकृत्य निर्मिताः सन्ति। कृपया प्रश्नोत्तरं दत्त्वा ‘Submit Quiz’ बटन्-इत्यस्मिन् नुदन्तु, ततः ‘Download Answer PDF’ इत्यत्र नुदन्तु च।
समासः (Samasa) – गहनं अध्ययनम्
संस्कृतव्याकरणे समासः एकः महत्त्वपूर्णः विषयः अस्ति। समासस्य अर्थः भवति ‘संक्षेपणम्’ अथवा ‘मेलम्’। यदा द्वे वा अधिकानि पदानि मिलित्वा एकं नवीनं पदं (समस्तपदम्) निर्मान्ति, तदा सः समासः इति कथ्यते। एतेन भाषायां संक्षिप्तता, सौन्दर्यं, स्पष्टता च आगच्छति। समासः न केवलं पदानां योगः अपितु तेषां अर्थस्य अपि समन्वयः अस्ति।
समासस्य प्रकाराः (Types of Samasa)
मुख्यतया समासस्य चत्वारः (अथवा पञ्च) प्रकाराः सन्ति। अस्मिन् भागे वयं तेषां उपभेदानां च विषये चर्चां करिष्यामः ये CBSE पाठ्यक्रमस्य दशमकक्षायां समाविष्टाः सन्ति।
१. अव्ययीभावः समासः (Avyayibhava Samasa)
अव्ययीभावसमासे पूर्वपदं प्रायशः अव्ययं भवति तथा पूर्वपदार्थस्य प्राधान्यं भवति। समस्तपदं प्रायशः नपुंसकलिङ्गे एकवचने अव्ययवत् प्रयुज्यते।
- अनु (पश्चात्, योग्यता, सामीप्यम्): यथा – अनुविष्णु (विष्णोः पश्चात), अनुरूपम् (रूपस्य योग्यम्)
- उप (समीपे): यथा – उपनगरम् (नगरस्य समीपे), उपगङ्गम् (गङ्गायाः समीपे)
- सह (सहितम्): यथा – सचक्रम् (चक्रेण सहितम्), सशिष्यम् (शिष्येण सहितम्)
- निर् (अभावः): यथा – निर्जनम् (जनानाम् अभावः), निर्मक्षिकम् (मक्षिकाणाम् अभावः)
- प्रति (वीप्सा, प्रति): यथा – प्रतिदिनम् (दिनं दिनं प्रति), प्रत्येकम् (एकम् एकम् प्रति)
- यथा (अनतिक्रम्य): यथा – यथाशक्ति (शक्तिम् अनतिक्रम्य), यथाविधि (विधिम् अनतिक्रम्य)
२. तत्पुरुषः समासः (Tatpurusha Samasa)
तत्पुरुषसमासे उत्तरपदार्थस्य प्राधान्यं भवति। पूर्वपदं उत्तरपदेन सह विभक्तिलोपेन युज्यते।
क) विभक्ति तत्पुरुषः (Vibhakti Tatpurusha)
पूर्वपदं द्वितीयादि-सप्तमीपर्यन्तं विभक्तिषु भवति।
- द्वितीया तत्पुरुषः: ग्रामगतः (ग्रामं गतः)
- तृतीया तत्पुरुषः: हस्तलिखितम् (हस्तेन लिखितम्), विद्याहीनः (विद्यया हीनः)
- चतुर्थी तत्पुरुषः: यूपदारु (यूपाय दारु), स्नानगृहम् (स्नानाय गृहम्)
- पञ्चमी तत्पुरुषः: चोरभयम् (चोरात् भयम्), वृकभयम् (वृकात् भयम्)
- षष्ठी तत्पुरुषः: राजपुरुषः (राज्ञः पुरुषः), गङ्गाजलम् (गङ्गायाः जलम्)
- सप्तमी तत्पुरुषः: कार्यकुशलः (कार्ये कुशलः), शास्त्रप्रवीणः (शास्त्रे प्रवीणः)
ख) नञ् तत्पुरुषः (Nañ Tatpurusha)
‘न’ इति निषेधार्थकम् अव्ययं पूर्वपदे भवति। ‘न’ इत्यस्य स्थाने स्वरपूर्वके ‘अन्’ व्यञ्जनपूर्वके ‘अ’ इति आगच्छति।
- अधर्मः (न धर्मः)
- अन्यायः (न न्यायः)
- अपुत्रः (न पुत्रः)
- अनादिः (न आदिः)
ग) उपपद तत्पुरुषः (Upapada Tatpurusha)
यत्र पूर्वपदं पदं भवति, उत्तरपदं तु कृदन्तं (धातोः निष्पन्नं) भवति, तत्र उपपद तत्पुरुषः भवति।
- कुम्भकारः (कुम्भं करोति इति)
- जलदः (जलं ददाति इति)
- पङ्कजम् (पङ्के जायते इति)
- मनोज्ञः (मनः जानाति इति)
३. द्वन्द्वः समासः (Dvandva Samasa)
द्वन्द्वसमासे उभयपदार्थस्य प्राधान्यं भवति, च-कारस्य अर्थे च समासः भवति।
- इतरेतरयोग द्वन्द्वः: प्रत्येकं पदं स्वार्थे प्रधानं भवति। यथा – रामलक्ष्मणौ (रामश्च लक्ष्मणश्च), सीतारामौ (सीता च रामश्च)
- समाहार द्वन्द्वः: समूहार्थे समस्तपदं नपुंसकलिङ्गे एकवचने भवति। यथा – अहि नकुलम् (अहयश्च नकुलाश्च तेषां समाहारः)
- एकशेष द्वन्द्वः: समानरूपाणां पदानां मध्ये एकस्यैव पदस्य शेषः भवति। यथा – पितरौ (माता च पिता च), पुत्रौ (पुत्रश्च पुत्रश्च)
अन्यसमासाः (Other Samasas)
- कर्मधारयः समासः: विशेषण-विशेष्यभावः अथवा उपमान-उपमेयभावः यत्र भवति, सः कर्मधारयः। एषः तत्पुरुषस्यैव भेदः मन्यते। यथा – नीलोत्पलम् (नीलम् च तत् उत्पलम् च), घनश्यामः (घन इव श्यामः)
- बहुव्रीहिः समासः: अत्र अन्यपदार्थस्य प्राधान्यं भवति। समस्तपदं विशेषणवत् प्रयुज्यते। यथा – दशमुखः (दश मुखानि यस्य सः – रावणः), पीताम्बरः (पीतम् अम्बरं यस्य सः – विष्णुः)
अव्ययीभाव समासस्य अव्ययानां सारणी
| अव्ययम् | अर्थः | उदाहरणम् | विग्रहः |
|---|---|---|---|
| अनु | पश्चात्, योग्यता | अनुविष्णु | विष्णोः पश्चात |
| उप | समीपे | उपनगरम् | नगरस्य समीपे |
| सह | सहितम् | सचक्रम् | चक्रेण सहितम् |
| निर् | अभावः | निर्जनम् | जनानाम् अभावः |
| प्रति | वीप्सा (पुनरावृत्तिः) | प्रतिदिनम् | दिनं दिनं प्रति |
| यथा | अनतिक्रम्य | यथाशक्ति | शक्तिम् अनतिक्रम्य |
त्वरितं पुनरीक्षणम् (Quick Revision)
- अव्ययीभावः: पूर्वपदं प्रधानम्, अव्ययवत् व्यवहारः।
- तत्पुरुषः: उत्तरपदं प्रधानम्, विभक्तीनां लोपः। (नञ्, उपपद अपि अत्रैव)
- द्वन्द्वः: उभयपदं प्रधानम्, ‘च’ अर्थः।
- कर्मधारयः: विशेषण-विशेष्य भावः। (तत्पुरुषस्य भेदः)
- बहुव्रीहिः: अन्यपदार्थं प्रधानम्।
अतिरिक्त-अभ्यासप्रश्नाः (5 Extra Practice Questions)
- ‘राजपुरुषः’ – कः समासः?
उत्तरम्: षष्ठी तत्पुरुषः (राज्ञः पुरुषः) - ‘अज्ञानम्’ – विग्रहं कुरुत।
उत्तरम्: न ज्ञानम् (नञ्-तत्पुरुषः) - ‘मातापितरौ’ – विग्रहं कुरुत।
उत्तरम्: माता च पिता च (एकशेष द्वन्द्वः) - ‘प्रतिवर्षम्’ – कः समासः?
उत्तरम्: अव्ययीभावः (वर्षं वर्षं प्रति) - ‘कुम्भकारः’ – विग्रहं कुरुत।
उत्तरम्: कुम्भं करोति इति सः (उपपद तत्पुरुषः)
आशा अस्ति यत् एतत् अध्ययनं भवतां समासविषये ज्ञानं वर्धयिष्यति।
