समास ओळख (Samas Oḷkha) – MCQ (३ विचारले; २ सोडवा) बहुपर्यायी प्रश्नमंजुषा | इयत्ता ९वी

इयत्ता: ९वी-१०वी, विषय: मराठी (००९), घटक: व्याकरण, विषय: समास ओळख (Samas Oḷkha) – MCQ (३ विचारले; २ सोडवा) बहुपर्यायी प्रश्नमंजुषा | इयत्ता ९वी. समाविष्ट विषय: द्वंद्व समास (३ प्रकार: इतरेतर, समाहार, वैकल्पिक) आणि अव्ययीभाव समास (३ बहुपर्यायी प्रश्न, कोणतेही २ सोडवा, प्रत्येकी १ गुण). या प्रश्नमंजुषेत १० बहुपर्यायी प्रश्न आहेत. सर्व प्रश्न सोडवून क्विझ सबमिट करा. तुमच्या उत्तरांची आणि योग्य उत्तरांची PDF डाउनलोड करून तुम्ही सराव करू शकता.

समास: एक सविस्तर अभ्यास

मराठी व्याकरणात ‘समास’ हा एक महत्त्वाचा भाग आहे. दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन एक नवीन अर्थपूर्ण शब्द तयार होण्याच्या प्रक्रियेला समास म्हणतात. या नवीन शब्दाला ‘सामासिक शब्द’ असे म्हणतात. सामासिक शब्दाची फोड करून तो कोणत्या शब्दांपासून बनला आहे, हे दाखवण्याला ‘विग्रह’ असे म्हणतात. या प्रश्नमंजुषेत आपण अव्ययीभाव समास आणि द्वंद्व समास या दोन मुख्य प्रकारांचा अभ्यास केला. आता आपण त्यांची अधिक सविस्तर माहिती घेऊया.

१. अव्ययीभाव समास (Avyayibhav Samas)

ज्या समासात पहिले पद महत्त्वाचे असते आणि ते अव्यय असते व सामासिक शब्द क्रियाविशेषणाप्रमाणे काम करतो, त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात. यात संपूर्ण सामासिक शब्द क्रियाविशेषण अव्ययाप्रमाणे वापरला जातो.

  • उदाहरणे:
  • यथाशक्ती: शक्तीप्रमाणे (शक्तिनुसार)
  • आजन्म: जन्मापासून
  • प्रतिवर्षी: प्रत्येक वर्षी
  • गैरहजर: हजर नसलेला
  • आमरण: मरेपर्यंत

२. द्वंद्व समास (Dwandwa Samas)

ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थदृष्ट्या समान महत्त्वाचे असतात, त्याला द्वंद्व समास म्हणतात. या समासात विग्रह करताना ‘आणि’, ‘व’, ‘किंवा’, ‘अथवा’ यांसारख्या उभयान्वयी अव्ययांचा वापर केला जातो. द्वंद्व समासाचे मुख्य तीन प्रकार आहेत:

अ) इतरेतर द्वंद्व समास (Itaretar Dwandwa Samas)

ज्या द्वंद्व समासात दोन्ही पदे आणि या उभयान्वयी अव्ययाने जोडली जातात आणि त्यांचा एकत्रित अर्थ अपेक्षित असतो, त्याला इतरेतर द्वंद्व समास म्हणतात. दोन्ही पदांची बेरीज अपेक्षित असते.

  • उदाहरणे:
  • आईवडील: आई आणि वडील
  • रामलक्ष्मण: राम आणि लक्ष्मण
  • कृष्णार्जुन: कृष्ण आणि अर्जुन
  • स्त्रीपुरुष: स्त्री आणि पुरुष

ब) समाहार द्वंद्व समास (Samahar Dwandwa Samas)

ज्या द्वंद्व समासात दोन्ही पदांचा आणि त्याच अर्थाच्या इतर वस्तूंचा किंवा घटकांचा समावेश असतो, त्याला समाहार द्वंद्व समास म्हणतात. विग्रह करताना ‘वगैरे’ किंवा ‘इत्यादी’ असे शब्द वापरले जातात.

  • उदाहरणे:
  • मीठभाकर: मीठ, भाकर व इतर साधे जेवण
  • भाजीपाला: भाजी, पाला व इतर फळे किंवा पदार्थ
  • केरकचरा: केर, कचरा व इतर घाण
  • चहापाणी: चहा, पाणी व इतर आदरातिथ्याच्या वस्तू

क) वैकल्पिक द्वंद्व समास (Vikalp Dwandwa Samas)

ज्या द्वंद्व समासात दोन्ही पदांपैकी एकाची निवड अपेक्षित असते किंवा ‘किंवा’, ‘अथवा’ यांसारख्या शब्दांनी विग्रह केला जातो, त्याला वैकल्पिक द्वंद्व समास म्हणतात.

  • उदाहरणे:
  • पापपुण्य: पाप किंवा पुण्य
  • बरेवाईट: बरे किंवा वाईट
  • सत्यासत्य: सत्य किंवा असत्य
  • लाभालाभ: लाभ किंवा अलाभ

समास प्रकारांची तुलना (द्वंद्व समास)

समासाचा प्रकार महत्त्वाची पदे विग्रह करताना उदाहरणे
अव्ययीभाव पहिले पद पहिले पद अव्यय, क्रियाविशेषणासारखा वापर यथाशक्ती, आजन्म
इतरेतर द्वंद्व दोन्ही पदे आणि, व आईवडील, रामलक्ष्मण
समाहार द्वंद्व दोन्ही पदे + इतर घटक वगैरे, इत्यादी मीठभाकर, भाजीपाला
वैकल्पिक द्वंद्व दोन्ही पदे (एकाची निवड) किंवा, अथवा पापपुण्य, बरेवाईट

त्वरित उजळणी (Quick Revision)

  • समासात दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येतात.
  • अव्ययीभाव समासात पहिले पद महत्त्वाचे असते आणि ते क्रियाविशेषणासारखे काम करते.
  • द्वंद्व समासात दोन्ही पदे सारखीच महत्त्वाची असतात.
  • इतरेतर द्वंद्व समासात ‘आणि’ ने विग्रह होतो (उदा. आईवडील).
  • समाहार द्वंद्व समासात ‘वगैरे’ ने विग्रह होतो (उदा. भाजीपाला).
  • वैकल्पिक द्वंद्व समासात ‘किंवा’ ने विग्रह होतो (उदा. पापपुण्य).

अतिरिक्त सराव प्रश्न (Extra Practice Questions)

  1. रात्रंदिवस या सामासिक शब्दाचा समास प्रकार ओळखा.

    उत्तर: वैकल्पिक द्वंद्व समास (रात्र किंवा दिवस)

  2. घरदार या सामासिक शब्दाचा समास प्रकार ओळखा.

    उत्तर: समाहार द्वंद्व समास (घर, दार व इतर वस्तू)

  3. प्रत्येक या सामासिक शब्दाचा समास प्रकार ओळखा.

    उत्तर: अव्ययीभाव समास (एकाएकाकडे)

  4. धर्मार्थ या सामासिक शब्दाचा समास प्रकार ओळखा.

    उत्तर: इतरेतर द्वंद्व समास (धर्म आणि अर्थ)

  5. वेळोवेळी या सामासिक शब्दाचा समास प्रकार ओळखा.

    उत्तर: अव्ययीभाव समास (प्रत्येक वेळी)