Question Framing (Prashna Nirmana) MCQs Quiz | Class 10
Class: X, Subject: Sanskrit (122), Unit: Section D: Seen Comprehension, Topic: Question Framing (Prashna Nirmana) MCQs Quiz | Class 10. This quiz covers the critical skill of creating four questions based on underlined words in Sanskrit sentences (4 marks). Test your knowledge, then submit your answers and download a detailed answer PDF for review.
प्रश्ननिर्माणम् (Question Framing) – विस्तृतं ज्ञानम्
परिचयः (Introduction)
प्रश्ननिर्माणं संस्कृतव्याकरणस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। अत्र छात्राः रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्नवाचकपदानि उपयुज्य प्रश्नान् रचयन्ति। एतत् कौशलं पाठस्य अवगमनं, व्याकरणस्य शुद्धतां च प्रदर्शयति। रेखाङ्कितपदानि कस्यचित् वाक्यस्य विशेषं भागं सूचयन्ति, यस्य स्थाने उचितं प्रश्नवाचकपदं स्थापयित्वा प्रश्नं निर्मातव्यम् भवति।
प्रश्नवाचकशब्दाः (Interrogative Words)
संस्कृते प्रश्ननिर्माणाय विविधाः प्रश्नवाचकशब्दाः उपयुज्यन्ते। ते मुख्यतया द्वयोः प्रकारयोः विभक्ताः सन्ति – किम्-शब्दरूपाणि तथा अव्ययपदानि।
१. किम्-शब्दरूपाणि (किम्-pronoun forms)
किम्-शब्दस्य रूपाणि लिङ्गानुसारं (पुंलिङ्गम्, स्त्रीलिङ्गम्, नपुंसकलिङ्गम्) तथा वचननुसारं (एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्) भिन्नानि भवन्ति। एतेषां प्रयोगाः रेखाङ्कितपदस्य लिङ्ग-वचन-विभक्तिम् अनुसरन्ति।
- पुंलिङ्गे (Masculine):
- प्रथमा (Nominative): कः (Who – sg), कौ (Who – du), के (Who – pl)
- द्वितीया (Accusative): कम् (Whom – sg), कौ (Whom – du), कान् (Whom – pl)
- तृतीया (Instrumental): केन (By whom – sg), काभ्याम् (By whom – du), कैः (By whom – pl)
- चतुर्थी (Dative): कस्मै (To whom – sg), काभ्याम् (To whom – du), केभ्यः (To whom – pl)
- पञ्चमी (Ablative): कस्मात् (From whom – sg), काभ्याम् (From whom – du), केभ्यः (From whom – pl)
- षष्ठी (Genitive): कस्य (Whose – sg), कयोः (Whose – du), केषाम् (Whose – pl)
- सप्तमी (Locative): कस्मिन् (In whom – sg), कयोः (In whom – du), केषु (In whom – pl)
- स्त्रीलिङ्गे (Feminine):
- प्रथमा (Nominative): का (Who – sg), के (Who – du), काः (Who – pl)
- द्वितीया (Accusative): काम (Whom – sg), के (Whom – du), काः (Whom – pl)
- तृतीया (Instrumental): कया (By whom – sg), काभ्याम् (By whom – du), काभिः (By whom – pl)
- चतुर्थी (Dative): कस्यै (To whom – sg), काभ्याम् (To whom – du), काभ्यः (To whom – pl)
- पञ्चमी (Ablative): कस्याः (From whom – sg), काभ्याम् (From whom – du), काभ्यः (From whom – pl)
- षष्ठी (Genitive): कस्याः (Whose – sg), कयोः (Whose – du), कासाम् (Whose – pl)
- सप्तमी (Locative): कस्याम् (In whom – sg), कयोः (In whom – du), कासु (In whom – pl)
- नपुंसकलिङ्गे (Neuter):
- प्रथमा (Nominative): किम् (What – sg), के (What – du), कानि (What – pl)
- द्वितीया (Accusative): किम् (What – sg), के (What – du), कानि (What – pl)
- तृतीयादि सप्तमी पर्यन्तं रूपाणि पुंलिङ्गवत् एव भवन्ति।
२. अव्ययपदानि (Indeclinable words)
एते शब्दाः लिङ्ग-वचन-विभक्तिषु न परिवर्तन्ते। तेषां प्रयोगः विशिष्टसन्दर्भेषु भवति।
- कुत्र (Where): स्थानवाचकम् (Indicates place) – यथा, ‘रामः गृहे अस्ति।’ -> ‘रामः कुत्र अस्ति?’
- कदा (When): कालवाचकम् (Indicates time) – यथा, ‘सः प्रातः पठति।’ -> ‘सः कदा पठति?’
- कथम् (How): रीतिवाचकम् (Indicates manner) – यथा, ‘बालकः वेगेन धावति।’ -> ‘बालकः कथम् धावति?’
- किमर्थम् (Why/For what purpose): कारणवाचकम् (Indicates reason/purpose) – यथा, ‘अहं पठनाय विद्यालयं गच्छामि।’ -> ‘अहं किमर्थं विद्यालयं गच्छामि?’
- कति (How many): संख्यावाचकम् (Indicates number) – यथा, ‘मम चत्वारि पुस्तकानि सन्ति।’ -> ‘मम कति पुस्तकानि सन्ति?’
- कीदृशः/कीदृशी/कीदृशम् (Of what kind/How): विशेषणवाचकम् (Indicates adjective/quality) – यथा, ‘सः सुन्दरः बालकः अस्ति।’ -> ‘सः कीदृशः बालकः अस्ति?’ (लिङ्गानुसारं रूपं भवति)
उदाहरणानि (Examples for Different Categories)
- कर्ता (Subject): बालकः क्रीडति। → कः क्रीडति?
- कर्म (Object): सः पुस्तकं पठति। → सः किम् पठति?
- करणम् (Instrument): छात्रः लेखन्या लिखति। → छात्रः कया लिखति?
- सम्प्रदानम् (Indirect Object/Dative): सः निर्धनाय धनं ददाति। → सः कस्मै धनं ददाति?
- अपादानम् (Source/Ablative): वृक्षात् पत्रं पतति। → कस्मात् पत्रं पतति?
- सम्बन्धः (Possessive/Genitive): एतत् रामस्य गृहम्। → एतत् कस्य गृहम्?
- अधिकरणम् (Location/Locative): नगरे जनाः वसन्ति। → कुत्र जनाः वसन्ति?
- कालः (Time): रविवासे अवकाशः अस्ति। → कदा अवकाशः अस्ति?
- संख्या (Number): मम पञ्च मित्राणि सन्ति। → मम कति मित्राणि सन्ति?
- रीतिः/प्रकारः (Manner/Type): सः वेगेन धावति। → सः कथम् धावति?
- कारणम् (Reason): सः अध्ययनाय विद्यालयं गच्छति। → सः किमर्थं विद्यालयं गच्छति?
संक्षिप्त सारणी (Quick Table Summary)
| रेखाङ्कितपदस्य प्रकारः (Type of Underlined Word) | प्रश्नवाचकपदम् (Interrogative Word) |
|---|---|
| व्यक्तिवाचकं पदम् (कर्त/कर्म) | कः/का/किम् (किम्-शब्दरूपम्) |
| स्थानवाचकम् (Place) | कुत्र |
| कालवाचकम् (Time) | कदा |
| संख्यावाचकम् (Number) | कति |
| कारणवाचकम् (Reason/Purpose) | किमर्थम् |
| रीतिवाचकम् (Manner) | कथम् |
| विशेषणपदम् (Adjective/Quality) | कीदृशः/कीदृशी/कीदृशम् |
अभ्यासार्थं प्रश्नोत्तराणि (Practice Questions)
निम्नलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (उत्तरं न देयम्)
- गंगा हिमालयात् प्रवहति।
- सः दशमैः छात्रैः सह पठति।
- छात्राः पुस्तकानि पठन्ति।
- शिक्षकः छात्राणां प्रश्नान् पृच्छति।
- ताः मन्दिरे भजनं कुर्वन्ति।
