Question Formation (प्रश्न-निर्माण) MCQs Quiz | Class 10
This quiz is designed for Class X, Subject: Sanskrit (Communicative) (Code 119), Unit: Part D: पठित-अवबोधनम् (Text Reading). It focuses on Question Formation (प्रश्न-निर्माण) by making questions for underlined words. Test your knowledge, submit your answers, and download a detailed PDF of your results.
प्रश्न-निर्माण (Question Formation) – विस्तृत अध्ययनम्
प्रश्न-निर्माणम् इति संस्कृतव्याकरणस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। अनेन छात्रेषु वाक्येषु विशिष्ट-सूचनां ज्ञातुं क्षमता वर्धते। यदा कश्चन शब्दः रेखाङ्कितः भवति, तदा तं शब्दं उत्तररूपेण प्राप्तुं यः प्रश्नः क्रियते, सः एव प्रश्न-निर्माणम् इति उच्यते। अस्यां प्रक्रियायां, रेखाङ्कितशब्दस्य स्थाने उचितं प्रश्नवाचक-पदं प्रयुज्यते।
प्रश्न-निर्माणस्य नियमाः
- रेखाङ्कितशब्दस्य परिज्ञानम्: सर्वप्रथमं रेखाङ्कितं शब्दं ज्ञातव्यम्। सः शब्दः कस्य प्रकारस्य अस्ति – कर्तृपदं, कर्मपदं, स्थानं, कालं, कारणं, संख्यां वा सूचयति इति।
- लिङ्ग-वचन-विभक्ति-ज्ञानम्: यदि रेखाङ्कितः शब्दः संज्ञापदं वा सर्वनामपदम् अस्ति, तदा तस्य लिङ्गं, वचनं, विभक्तिं च ज्ञातव्यम्। तदनुसारं ‘किम्’ शब्दस्य उचितं रूपं प्रयोक्तव्यम्।
- अव्ययपदानां प्रयोगः: यदि रेखाङ्कितः शब्दः स्थानं (कुत्र), कालं (कदा), रीतिं (कथम्), कारणं (किमर्थम्), संख्यां (कति/कियत्), वा विशेषणं (कीदृशः) सूचयति, तदा तदनुसारम् अव्ययपदानि प्रयोक्तव्यानि।
- वाक्यस्य संरचना: प्रश्न-निर्माणानन्तरं वाक्यस्य शेषभागः यथावत् तिष्ठति। वाक्यस्य अन्ते प्रश्नचिह्नम् (?) अवश्यं देयम्।
मुख्यप्रश्नवाचकपदानि (Important Interrogative Words)
प्रश्न-निर्माणाय कतिचन प्रमुखानि प्रश्नवाचकपदानि अधोदत्तानि सन्ति। एषां प्रयोगः रेखाङ्कितशब्दस्य प्रकृतिम् अनुसृत्य भवति।
| रेखाङ्कितशब्दस्य प्रकारः (Type of Underlined Word) | प्रश्नवाचक-पदम् (Interrogative Word) | उदाहरणम् (Example) |
|---|---|---|
| कर्ता (पुंल्लिङ्ग) – Person (Masc.) | कः (Who) | रामः गच्छति। -> कः गच्छति? |
| कर्ता (स्त्रीलिङ्ग) – Person (Fem.) | का (Who) | सीता पठति। -> का पठति? |
| कर्म/वस्तु (नपुंसकलिङ्ग) – Object/Thing (Neut.) | किम् (What) | अहं पुस्तकं पठामि। -> त्वं किम् पठसि? |
| स्थानम् (Place) | कुत्र (Where) | सः ग्रामे वसति। -> सः कुत्र वसति? |
| कालः (Time) | कदा (When) | सा प्रातःकाले उत्तिष्ठति। -> सा कदा उत्तिष्ठति? |
| रीतिः/प्रकारः (Manner/How) | कथम् (How) | बालकः मन्दं मन्दं चलति। -> बालकः कथम् चलति? |
| कारणम्/उद्देश्यम् (Reason/Purpose) | किमर्थम् (Why/For what purpose) | सः अध्ययनार्थं विद्यालयं गच्छति। -> सः किमर्थम् विद्यालयं गच्छति? |
| संख्या (Quantity/Number) | कति (How many – for countable) | मम दश पुस्तकानि सन्ति। -> तव कति पुस्तकानि सन्ति? |
| विशेषणम् (Quality/Kind) | कीदृशः/कीदृशी/कीदृशम् (Of what kind) | एतत् सुन्दरं पुष्पम् अस्ति। -> एतत् कीदृशम् पुष्पम् अस्ति? |
| सम्बन्धः (Whose/Possessive) | कस्य/कस्याः (Whose) | एषः रामस्य ग्रन्थः। -> एषः कस्य ग्रन्थः? |
शीघ्रं पुनरावलोकनम् (Quick Revision)
- कः/का/किम्: ‘Who’/’What’ (लिङ्ग-वचन-विभक्ति-आधारितम्)
- कुत्र: ‘Where’ (स्थानार्थम्)
- कदा: ‘When’ (कालार्थम्)
- कथम्: ‘How’ (रीति-बोधनाय)
- किमर्थम्: ‘Why’ (कारणार्थम्)
- कति: ‘How many’ (संख्यार्थम्)
- कियत्: ‘How much’ (परिमाणार्थम्)
- कीदृशः/कीदृशी/कीदृशम्: ‘Of what kind’ (विशेषणार्थम्)
- केन सह: ‘With whom’ (सहयोगार्थम्)
- कस्मात्: ‘From where/Whence’ (अपदानार्थम्)
अभ्यासार्थं प्रश्नाः (Practice Questions)
अधोदत्तेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (Form questions based on the underlined words in the following sentences.)
- सः देवं नमति।
- ते बालकाः धावन्ति।
- छात्रः पुस्तकेन लिखति।
- अहं विद्यालयतः आगच्छामि।
- अद्य शुक्रवासरः अस्ति।
प्रश्न-निर्माणस्य अभ्यासेन छात्राणां संस्कृतभाषायां बोधशक्तिः विश्लेषणात्मकक्षमता च वर्धते। नियमित-अभ्यासेन एतस्मिन् विषये निपुणतां प्राप्तुं शक्यते।
