गद्य-अवतरण-आधारित-बहुविकल्पीय-प्रश्नोत्तरी | दशमी कक्षा
दशमी कक्षा के संस्कृत विषय (कोड: 122) के ‘पठित-अवबोधनम्’ इकाई के ‘गद्य-अवतरण-आधारित बहुविकल्पीय प्रश्नोत्तरी’ पर आधारित इस अभ्यास में आपका स्वागत है। इसमें पठित गद्य-खण्ड से एकपदेन उत्तरत, पूर्णवाक्येन उत्तरत, कर्तृ-क्रिया पद मेलनम्, विशेषण-विशेष्य पद मेलनम्, पर्यायपद-चयनम् तथा विलोमपद-चयनम् जैसे विभिन्न प्रकार के प्रश्न सम्मिलित हैं। अपने ज्ञान का परीक्षण करने के लिए सभी 10 प्रश्नों के उत्तर दें, फिर ‘Submit Quiz’ बटन पर क्लिक करके अपने परिणाम देखें और ‘Download Answer PDF’ बटन से उत्तर पुस्तिका डाउनलोड करें।
पठित-अवबोधनम्: गद्य-खण्डात् प्रश्नोत्तरी
संस्कृत-परीक्षायां पठित-अवबोधनम् एकः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। अत्र छात्राः पाठ्यपुस्तकात् प्रदत्तं गद्य-खण्डं पठित्वा तदाधारितप्रश्नानाम् उत्तराणि ददति। एतत् खण्डं बोधगम्यतां, व्याकरणज्ञानं, शब्दज्ञानं च परीक्षितुं साहाय्यं करोति।
मुख्यबिन्दवः (Key Points)
- अवतरणं सावधानीपूर्वकं पठन्तु: गद्य-खण्डं सम्यक् अवगन्तुं द्विवारं त्रिवारं वा पठनीयम्।
- प्रश्नान् अवगच्छन्तु: प्रश्नानाम् अर्थं ज्ञात्वा एव उत्तराणि अन्वेषयन्तु।
- मुख्यभावं जानीत: अवतरणस्य मुख्यविषयं ज्ञातुं प्रयत्नं कुरुत।
विषयाः (Subtopics)
१. एकपदेन उत्तरत (One-word answers)
एतेषु प्रश्नोत्सु केवलम् एकस्मिन् पदे उत्तरं देयम् भवति। उत्तरं प्रायः प्रश्ने एव स्थितस्य कस्यचित् पदस्य स्थाने आगतं पदं भवति। यथा, ‘कः’ इत्यस्य स्थाने नामपदम्।
२. पूर्णवाक्येन उत्तरत (Full sentence answers)
अत्र सम्पूर्णे वाक्ये उत्तरं देयम्। प्रायः प्रश्नस्य वाक्यांशाः एव उत्तरस्य भागं भवन्ति, किन्तु ‘किमर्थम्’, ‘कथम्’ इत्यादयः शब्दाः कारणं, रीतिं वा सूचयन्ति।
३. कर्तृ-क्रिया पद समन्वयः (Subject-Verb Agreement)
संस्कृतवाक्येषु कर्तृपदं (कर्ता) क्रियापदं च (क्रिया) परस्परं संबद्धे भवतः। क्रियापदं कर्तृपदस्य पुरुष-वचनयोः अनुसारं परिवर्तते। कर्तृपदं प्रथमाविभक्तौ भवति, क्रियापदं च तदनुसारं भवति।
उदाहरणम्:
- बालकः पठति। (बालकः – प्रथमपुरुषः एकवचनम्)
- बालकौ पठतः। (बालकौ – प्रथमपुरुषः द्विवचनम्)
- बालकाः पठन्ति। (बालकाः – प्रथमपुरुषः बहुवचनम्)
४. विशेषण-विशेष्य पद समन्वयः (Adjective-Noun Agreement)
विशेषणपदं विशेष्यपदस्य (संज्ञापदस्य) लिङ्ग-वचन-विभक्तिषु समानं भवति। विशेषणं विशेष्यस्य गुणं, संख्यां, परिमाणं वा सूचयति।
उदाहरणम्:
- सुन्दरः बालकः। (पुंलिङ्गः, एकवचनम्, प्रथमा)
- सुन्दरी कन्या। (स्त्रीलिङ्गः, एकवचनम्, प्रथमा)
- सुन्दरं पुष्पम्। (नपुंसकलिङ्गः, एकवचनम्, प्रथमा)
५. पर्यायपदानि (Synonyms)
पर्यायपदानि समानार्थकपदानि भवन्ति। गद्य-खण्डे निर्दिष्टस्य पदस्य समानार्थकमपरं पदं चित्वा उत्तरं देयम् भवति।
| पदम् | पर्यायपदम् |
|---|---|
| जलम् | नीरम्, वारि |
| सूर्यः | भानुः, रविः |
| पृथ्वी | धरा, भूमिः |
| हस्तः | करः, पाणिः |
६. विलोमपदानि (Antonyms)
विलोमपदानि विपरीतार्थकपदानि भवन्ति। गद्य-खण्डे निर्दिष्टस्य पदस्य विपरीतार्थकमपरं पदं चित्वा उत्तरं देयम् भवति।
| पदम् | विलोमपदम् |
|---|---|
| सुखम् | दुःखम् |
| सत्यम् | असत्यम् |
| ज्ञानम् | अज्ञानम् |
| उच्चैः | नीचैः |
शीघ्र-पुनरावृत्तिः (Quick Revision)
- प्रश्नस्य प्रकारं अवगच्छन्तु (एकपदं वा पूर्णवाक्यं वा)।
- व्याकरणिक-प्रश्नार्थं कर्तृ-क्रिया, विशेषण-विशेष्य, पर्याय-विलोमादीनां नियमान् स्मरत।
- सन्दर्भानुसारं अर्थं ज्ञातुं प्रयत्नं कुरुत।
अतिरिक्त-अभ्यास-प्रश्नाः (Extra Practice Questions)
- पितुः परिश्रमं दृष्ट्वा पुत्रः किं कर्तुं प्रतिज्ञां कृतवान्?
- गद्य-खण्डे ‘उपार्जितवान्’ इति पदं कः अर्थः बोधयति?
- ‘दुःखितः’ इति पदस्य विलोमपदं किम्?
- ‘पुत्रम्’ इति पदे का विभक्तिः?
- गद्य-खण्डस्य कृते एकं उपयुक्तं शीर्षकं लिखत।
