प्रत्ययः (कृदन्त/पार्टिसिपल्स इत्यादि) MCQs Quiz | Class 9
नवमकक्ष्यायाः संस्कृतविषयस्य (कोड-122) ‘प्रत्ययः (कृदन्त/पार्टिसिपल्स इत्यादि)’ इति प्रकरणस्य प्रश्नोत्तरीपृष्ठे भवतां स्वागतम्। अयं भागः ‘ग-विभागः: व्याकरणम्’ इत्यन्तर्गतः अस्ति, यत्र क्त्वा, तुमुन्, ल्यप्, क्तवतु, शतृ, शानच्, क्त इत्यादयः प्रत्ययाः समाविष्टाः सन्ति। एतैः दशभिः बहुविकल्पीयप्रश्नैः स्वज्ञानं परीक्षस्व। सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तरं दत्त्वा ‘Submit Quiz’ इति बटणं नुदन्तु स्वपरिणामं ज्ञातुं च उत्तराणि समीक्षितुं च। पुनरावृत्त्यर्थं विस्तृतं PDF उत्तरपत्रं डाउनलोड् कर्तुमपि शक्यते। शुभकामनाः!
प्रत्ययाः: कृदन्त-प्रत्ययाणां परिचयः
संस्कृतव्याकरणे प्रत्ययाः पदनिर्माणस्य महत्त्वपूर्णम् अङ्गम् अस्ति। धातुभ्यः, प्रातिपदिकेभ्यः च योगेन नूतनानि पदानि रचयितुं प्रत्ययानां प्रयोगः भवति। कृदन्त-प्रत्ययाः तु धातुभ्यः युक्ताः भवन्ति, येषां योगेन संज्ञा-विशेषण-अव्ययपदानि निर्मीयन्ते। एतेषां सम्यक् ज्ञानं संस्कृते शुद्धलेखनाय, अर्थबोधनाय च अत्यावश्यकम् अस्ति।
प्रमुखकृदन्त-प्रत्ययाः
१. क्त्वा-प्रत्ययः (Gerundive)
क्त्वा-प्रत्ययः ‘करके’ इति अर्थे प्रयुज्यते। एकस्याः क्रियायाः अनन्तरं अन्या क्रिया यदा भवति, तदा पूर्वकालिकक्रियायां क्त्वा-प्रत्ययः भवति। उदाहरणार्थं, ‘पठित्वा लिखति’ (पढ़कर लिखता है) अत्र पठनक्रिया लेखनक्रियायाः पूर्वं भवति।
नियमः: धातु + क्त्वा = क्त्वा-प्रत्ययान्तं पदम्
- पठ् + क्त्वा = पठित्वा (पढ़कर)
- गम् + क्त्वा = गत्वा (जाकर)
- कृ + क्त्वा = कृत्वा (करके)
- हस् + क्त्वा = हसित्वा (हँसकर)
२. तुमुन्-प्रत्ययः (Infinitive)
तुमुन्-प्रत्ययः ‘के लिए’ इति अर्थे प्रयुज्यते। क्रियार्थक-क्रियापदं निर्मातुम् अस्य प्रयोगः भवति, यत् प्रायशः उद्देश्यं दर्शयति। यथा, ‘अहं पठितुं विद्यालयं गच्छामि’ (मैं पढ़ने के लिए विद्यालय जाता हूँ)।
नियमः: धातु + तुमुन् = तुमुन्-प्रत्ययान्तं पदम्
- पठ् + तुमुन् = पठितुम् (पढ़ने के लिए)
- खाद् + तुमुन् = खादितुम् (खाने के लिए)
- दृश् + तुमुन् = द्रष्टुम् (देखने के लिए)
- गम् + तुमुन् = गन्तुम् (जाने के लिए)
३. ल्यप्-प्रत्ययः (Gerundive with prefix)
ल्यप्-प्रत्ययः क्त्वा-प्रत्ययस्य एव रूपम् अस्ति, किन्तु यदा धातोः पूर्वं उपसर्गः भवति, तदा क्त्वा-स्थाने ल्यप्-प्रत्ययः भवति। अस्यापि अर्थः ‘करके’ इति भवति।
नियमः: उपसर्ग + धातु + ल्यप् = ल्यप्-प्रत्ययान्तं पदम्
- प्र + नम् + ल्यप् = प्रणम्य (प्रणाम करके)
- आ + गम् + ल्यप् = आगत्य (आकर)
- वि + हस् + ल्यप् = विहस्य (हँसकर)
- उप + कृ + ल्यप् = उपकृत्य (उपकार करके)
४. क्तवतु-प्रत्ययः (Past Active Participle)
क्तवतु-प्रत्ययः भूतकालिक-सक्रिय-कृदन्तः अस्ति। एषः ‘किया था / कर चुका था’ इति अर्थे प्रयुज्यते। एतेषां रूपाणि पुंल्लिङ्गे ‘वान्’ इत्यन्तेन, स्त्रीलिङ्गे ‘वती’ इत्यन्तेन, नपुंसकलिङ्गे ‘वत्’ इत्यन्तेन च भवन्ति। एषः कर्तरि प्रयुज्यते।
नियमः: धातु + क्तवतु = क्तवतु-प्रत्ययान्तं पदम् (कर्तरि प्रयोगः)
- पठ् + क्तवतु = पठितवान् / पठितवती / पठितवत् (पढ़ा था / पढ़ चुका था)
- कृ + क्तवतु = कृतवान् / कृतवती / कृतवत् (किया था / कर चुका था)
- गम् + क्तवतु = गतवान् / गतवती / गतवत् (गया था / जा चुका था)
५. शतृ-प्रत्ययः (Present Active Participle)
शतृ-प्रत्ययः वर्तमानकालिक-सक्रिय-कृदन्तः अस्ति। ‘हुआ / करते हुए’ इति अर्थे प्रयुज्यते। अयं प्रत्ययः परस्मैपदि-धातुभ्यः एव भवति। अस्य रूपाणि पुंल्लिङ्गे ‘अन्/अत्’, स्त्रीलिङ्गे ‘अन्ती’, नपुंसकलिङ्गे ‘अत्’ इत्यन्तेन भवन्ति।
नियमः: धातु + शतृ = शतृ-प्रत्ययान्तं पदम् (पुं० – अन्/अत्, स्त्री० – अन्ती, नपुं० – अत्)
- गम् + शतृ = गच्छन् / गच्छन्ती / गच्छत् (जाता हुआ)
- पठ् + शतृ = पठन् / पठन्ती / पठत् (पढ़ता हुआ)
- लिख् + शतृ = लिखन् / लिखन्ती / लिखत् (लिखता हुआ)
६. शानच्-प्रत्ययः (Present Middle/Passive Participle)
शानच्-प्रत्ययः वर्तमानकालिक-आत्मनेपदि-धातुभ्यः भवति। अस्यापि अर्थः ‘हुआ / करते हुए’ इति भवति। अस्य रूपाणि पुंल्लिङ्गे ‘मानः/आणः’, स्त्रीलिङ्गे ‘माना/आणा’, नपुंसकलिङ्गे ‘मानम्/आणम्’ इत्यन्तेन भवन्ति।
नियमः: धातु + शानच् = शानच्-प्रत्ययान्तं पदम् (पुं० – मानः/आणः, स्त्री० – माना/आणा, नपुं० – मानम्/आणम्)
- सेव् + शानच् = सेवमानः / सेवमाना / सेवमानम् (सेवा करता हुआ)
- लभ् + शानच् = लभमानः / लभमाना / लभमानम् (प्राप्त करता हुआ)
- मुद् + शानच् = मोदमानः / मोदमाना / मोदमानम् (प्रसन्न होता हुआ)
७. क्त-प्रत्ययः (Past Passive Participle)
क्त-प्रत्ययः भूतकालिक-निष्क्रिय-कृदन्तः अस्ति। एषः ‘किया गया / हुआ’ इति अर्थे प्रयुज्यते। भाववाच्ये कर्मवाच्ये च अस्य प्रयोगः भवति। अस्य रूपाणि पुंल्लिङ्गे ‘तः’, स्त्रीलिङ्गे ‘ता’, नपुंसकलिङ्गे ‘तम्’ इत्यन्तेन भवन्ति।
नियमः: धातु + क्त = क्त-प्रत्ययान्तं पदम् (पुं० – तः, स्त्री० – ता, नपुं० – तम्)
- कृ + क्त = कृतः / कृता / कृतम् (किया गया)
- पठ् + क्त = पठितः / पठिता / पठितम् (पढ़ा गया)
- गम् + क्त = गतः / गता / गतम् (गया हुआ)
शीघ्रपुनरावृत्तिः
- क्त्वा, ल्यप्: पूर्वकालिक क्रिया (करके)
- तुमुन्: उद्देश्य (के लिए)
- क्तवतु: भूतकालिक कर्ता (कर चुका था)
- शतृ, शानच्: वर्तमानकालिक कर्ता (करते हुए)
- क्त: भूतकालिक कर्म/भाव (किया गया)
अभ्यासप्रश्नाः
- ‘द्रष्टुम्’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
- ‘प्र + दा’ धातोः ल्यप्-प्रत्यययोगेण किं रूपम्?
- ‘गम्’ धातोः क्तवतु-प्रत्यययोगेण स्त्रीलिङ्गे किं पदं भवति?
- ‘हस्’ धातोः शतृ-प्रत्यययोगेण नपुंसकलिङ्गे किं पदं भवति?
- ‘मुद्’ धातोः शानच्-प्रत्यययोगेण पुंल्लिङ्गे किं पदं भवति?
