Pratyaya (प्रत्यय) MCQs Quiz | Class 10
कक्षा: X, विषय: संस्कृतम् (सम्भाषणम्) (कोड 119), एककम्: भागः C: अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्, शीर्षकम्: प्रत्ययः (Pratyaya). अयं प्रश्नोत्तरी तद्धित-प्रत्ययेषु (मतुप्, ठक्, त्व, तल्) तथा स्त्री-प्रत्ययेषु (टाप्, ङीप्) च केचन मुख्यान् विषयान् आच्छादयति. सर्वेषां 10 बहुविकल्पीय-प्रश्नानाम् उत्तराणि दत्त्वा स्वपरिणामं ज्ञातुं ‘Submit Quiz’ बटनं नुदन्तु. पश्चात् समीक्षार्थं उत्तरसहितं PDF-सञ्चिकाम् अपि अधः पातयितुं शक्नुवन्ति.
प्रत्यय-विषये विस्तृतं ज्ञानम्
प्रत्ययः कश्चन शब्दभागः यः धातोः अथवा शब्दस्य पश्चात् योज्यते, येन तस्य अर्थे परिवर्तनं भवति। संस्कृते प्रत्ययाः त्रिधा विभक्ताः सन्ति – कृत्-प्रत्ययाः, तद्धित-प्रत्ययाः, स्त्री-प्रत्ययाः च। अत्र वयं तद्धित-प्रत्ययेषु मतुप्, ठक्, त्व, तल् तथा स्त्री-प्रत्ययेषु टाप्, ङीप् इति विषये पठामः।
तद्धित-प्रत्ययाः (Taddhita Pratyayas)
नामपदानां वा सर्वनामपदानां वा पश्चात् योज्यमानाः प्रत्ययाः तद्धित-प्रत्ययाः कथ्यन्ते। एतेषां प्रयोगात् संज्ञा, विशेषण वा अव्ययम् इत्यादीनि पदानि निष्पद्यन्ते।
१. मतुप् (मतुँप्) प्रत्ययः
‘तद् अस्यास्ति’ (It has that) अथवा ‘तद् अस्मिन् अस्ति’ (It is in that) इति अर्थे मतुप्-प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति। अस्य प्रत्ययस्य ‘मत्’ इति भागः अवशिष्यते। यस्य शब्दस्य अन्ते ‘अ’, ‘आ’ वर्णौ स्तः, तस्मात् ‘मत्’ इति स्थाने ‘वत्’ इति भवति। अन्यत्र ‘मत्’ एव तिष्ठति। अस्य रूपाणि त्रिषु लिङ्गेषु भवन्ति।
- पुंल्लिङ्गे: -मान् / -वान्
- स्त्रीलिङ्गे: -मती / -वती
- नपुंसकलिङ्गे: -मत् / -वत्
उदाहरणानि:
- श्री + मतुप् = श्रीमान् (पुं.), श्रीमती (स्त्री.), श्रीमत् (नपं.)
- धन + मतुप् = धनवान् (पुं.), धनवती (स्त्री.), धनवत् (नपं.)
- बुद्धि + मतुप् = बुद्धिमान् (पुं.), बुद्धिमती (स्त्री.), बुद्धिमत् (नपं.)
२. ठक् (ठक्) प्रत्ययः
‘तस्येदम्’ (Belonging to that), ‘तेन प्रोक्तम्’ (Said by that), ‘तत्र भवम्’ (Born there) इत्यादि अर्थेषु ठक्-प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति। ठक्-प्रत्यये ‘इक’ इति अवशिष्यते। यस्य शब्दस्य आदिवर्णः ‘अ’, ‘आ’ अस्ति, तस्य वृद्धिः भवति (यथा अ -> आ, इ/ई -> ऐ, उ/ऊ -> औ)।
उदाहरणानि:
- धर्म + ठक् = धार्मिकः (धर्म से सम्बन्धित)
- वेद + ठक् = वैदिकः (वेद से सम्बन्धित)
- समाज + ठक् = सामाजिकः (समाज से सम्बन्धित)
- इतिहास + ठक् = ऐतिहासिकः (इतिहास से सम्बन्धित)
३. त्व (त्व) प्रत्ययः
‘भाव’ (भावः/nature) इति अर्थे ‘त्व’ प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति। अस्य प्रयोगेन निष्पन्नं पदं सदैव नपुंसकलिङ्गं भवति, तथा च ‘त्वम्’ इति रूपेण दृश्यते।
उदाहरणानि:
- देव + त्व = देवत्वम् (देव का भाव)
- गुरु + त्व = गुरुत्वम् (गुरु का भाव)
- लघु + त्व = लघुत्वम् (लघुता का भाव)
- मनुष्य + त्व = मनुष्यत्वम् (मनुष्यता का भाव)
४. तल् (तल्) प्रत्ययः
‘भाव’ (भावः/nature) इति अर्थे ‘तल्’ प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति। अस्य प्रयोगेन निष्पन्नं पदं सदैव स्त्रीलिङ्गं भवति, तथा च ‘ता’ इति रूपेण दृश्यते।
उदाहरणानि:
- सुन्दर + तल् = सुन्दरता (सुंदरता का भाव)
- मित्र + तल् = मित्रता (मित्रता का भाव)
- पशु + तल् = पशुता (पशु का भाव)
- वीर + तल् = वीरता (वीरता का भाव)
स्त्री-प्रत्ययाः (Stri Pratyayas)
पुंल्लिङ्ग शब्दान् स्त्रीलिङ्गे परिवर्तयितुं ये प्रत्ययाः योज्यन्ते, ते स्त्री-प्रत्ययाः कथ्यन्ते। मुख्याः स्त्री-प्रत्ययाः टाप्, ङीप् च स्तः।
१. टाप् (टाप्) प्रत्ययः
अ-कारान्त पुंल्लिङ्ग शब्देभ्यः स्त्रीलिङ्गं निर्मातुं टाप्-प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति। टाप्-प्रत्यये ‘आ’ इति अवशिष्यते।
उदाहरणानि:
- छात्र + टाप् = छात्रा
- बाल + टाप् = बाला
- सरल + टाप् = सरला
- कोकिल + टाप् = कोकिला
२. ङीप् (ङीप्) प्रत्ययः
ऋ-कारान्त, न्-कारान्त, तथा कतिपयेभ्यः अ-कारान्त शब्देभ्यः (विशेषतः गुणवाचिभ्यः) स्त्रीलिङ्गं निर्मातुं ङीप्-प्रत्ययस्य प्रयोगः भवति। ङीप्-प्रत्यये ‘ई’ इति अवशिष्यते।
उदाहरणानि:
- कुमार + ङीप् = कुमारी
- नद + ङीप् = नदी
- ब्राह्मण + ङीप् (पतिसम्बन्धे) = ब्राह्मणी
- युवन् + ङीप् = युवती
शीघ्रं पुनरावलोकनम् (Quick Revision)
- मतुप्: ‘अस्यास्ति’ (possessor) अर्थे। रूपाणि: -मान्/-वान् (पुं), -मती/-वती (स्त्री), -मत्/-वत् (नपं).
- ठक्: ‘तस्येदम्’ (belonging to), ‘तत्र भवम्’ (born in) अर्थेषु। ‘इक’ इति अवशिष्यते, आदिवर्णस्य वृद्धिः भवति।
- त्व: ‘भाव’ (quality/state) अर्थे। नपुंसकलिङ्गम्, अन्ते ‘त्वम्’ इति।
- तल्: ‘भाव’ (quality/state) अर्थे। स्त्रीलिङ्गम्, अन्ते ‘ता’ इति।
- टाप्: अ-कारान्त पुंल्लिङ्ग शब्देभ्यः स्त्रीलिङ्गं निर्मातुं। अन्ते ‘आ’ इति।
- ङीप्: ऋ-कारान्त, न्-कारान्त आदिभ्यः स्त्रीलिङ्गं निर्मातुं। अन्ते ‘ई’ इति।
अतिरिक्त-अभ्यासप्रश्नाः (Additional Practice Questions)
- ‘रूप’ शब्दे मतुप्-प्रत्ययेन किं रूपं भवति?
उत्तरम्: रूपवान्
- ‘संस्कृत’ शब्दे ठक्-प्रत्ययं योजयित्वा किं पदं निष्पद्यते?
उत्तरम्: सांस्कृतिकः
- ‘मूर्ख’ शब्दे तल्-प्रत्ययेन किं रूपं भवति?
उत्तरम्: मूर्खता
- ‘शिष्य’ शब्दे टाप्-प्रत्ययं योजयित्वा किं रूपं भवति?
उत्तरम्: शिष्या
- ‘युवन्’ शब्दे ङीप्-प्रत्ययेन किं रूपं भवति?
उत्तरम्: युवती
