बहुविधमूल्याङ्कनम् बहुविकल्पीप्रश्नमञ्च | कक्षा ९
कक्षा: नवमी | विषय: संस्कृतम् (१२२) | एककम्: आन्तरिक-मूल्याङ्कनम् (२०) | शीर्षकम: बहुविधमूल्याङ्कनम् बहुविकल्पीप्रश्नमञ्च | समाविष्टविषयाः: कक्षा-आधारिताः प्रश्नोत्तराणि, अभ्यास-पत्राणि, मौखिक-परीक्षाः, स्पर्धाः, प्रश्न-कोश-गतिविधयः (५ अङ्काः)। कृपया क्विजं समर्प्य स्वपरिणामं प्राप्नुत तथा उत्तर-पुस्तिकायाः PDF-रूपं डाउनलोड कुर्वन्तु।
आन्तरिक-मूल्याङ्कनस्य बहुविधमूल्याङ्कनस्य च महत्त्वम्
कक्षा नवम्यां संस्कृत-विषये छात्राणां सर्वाङ्गीण-विकासार्थं आन्तरिक-मूल्याङ्कनं महत्त्वपूर्णं साधनम् अस्ति। एतत् केवलं पाठ्यपुस्तकीय-ज्ञानस्य परीक्षणं न करोति, अपितु छात्राणां ग्रहण-क्षमतां, चिन्तन-कौशलं, सृजनात्मकतां च मूल्याङ्कयति। बहुविधमूल्याङ्कनं (Multiple Assessment) अस्य प्रक्रियायाः एव एकः भागः अस्ति, यस्मिन् विविधानां पद्धतीनां प्रयोगः क्रियते, येन छात्राणां वास्तविक-योग्यतायाः प्रदर्शनार्थं अवसरः प्राप्यते।
मुख्यबिन्दवः
- समग्र-विकासः: बहुविधमूल्याङ्कनं छात्राणां केवलं अकादमिक-प्रदर्शनं न, अपितु तेषां सामाजिक-भावनात्मक-कौशलानि अपि परिचिनोति।
- निरन्तरं प्रतिपुष्टिः: अध्यापकान् छात्राणां शिक्षण-प्रक्रियायाः विषये निरन्तरं प्रतिपुष्टिं (feedback) दातुं साहाय्यं करोति, येन ते स्वशिक्षण-रणनीतिषु परिवर्तनं कर्तुं शक्नुवन्ति।
- दबाव-न्यूनीकरणम्: वार्षिक-परीक्षायाः उपरि निर्भरतां न्यूनीकरोति, छात्राणां उपरि मानसिक-दबावं च न्यूनीकरोति।
- विषय-अवबोधनम्: छात्राणां गहन-अवबोधनं वर्धयति, यतः ते विभिन्नासु परिस्थितिषु ज्ञानं प्रयोक्तुं अवसरं प्राप्नुवन्ति।
समाविष्टविषयाणां विस्तृत-विवरणम् (५ अङ्काः)
आन्तरिक-मूल्याङ्कने समाविष्टाः केचन प्रमुख-गतिविधयः ये ५ अङ्कान् वहन्ति, ते अधोनिर्दिष्टाः सन्ति:
- कक्षा-आधारिताः प्रश्नोत्तराणि (Class-based quizzes): एतानि लघु-प्रश्नोत्तराणि छात्राणां त्वरित-अवगमनं, पाठस्य मुख्य-बिन्दूनां स्मरणं च परीक्षयन्ति। एतानि छात्राणां सक्रिय-भागीदारीं प्रोत्साहयन्ति तथा तात्कालिक-प्रतिपुष्टिं प्रदातुम् अध्यापकान् समर्थयन्ति।
- अभ्यास-पत्राणि (Worksheets): अभ्यास-पत्राणि छात्राणां कृते विषयस्य विभिन्न-पहलुनां अभ्यासार्थं, लेखन-कौशलस्य परिष्कारार्थं च महत्त्वपूर्णानि भवन्ति। एतानि व्याकरण-अभ्यासाय, पाठ-बोधनाय, रचनात्मक-लेखनाय च उपयुक्तानि सन्ति।
- मौखिक-परीक्षाः (Oral tests): मौखिक-परीक्षाः छात्राणां भाषण-कौशलं, श्रवण-कौशलं, आत्मविश्वासं, शीघ्र-चिन्तनं च वर्धयन्ति। संस्कृत-विषये श्लोकानां पाठः, पाठ-आधारित-प्रश्नानाम् उत्तरं वा मौखिक-परीक्षायाः भागाः भवितुम् अर्हन्ति।
- शैक्षिक-स्पर्धाः (Competitions): श्लोक-उच्चारण-स्पर्धा, संस्कृत-वाद-विवाद-स्पर्धा, नाटक-प्रस्तुतिः इत्यादीनां स्पर्धानां माध्यमेन छात्राणां प्रतिभा-विकासः भवति। एताः स्पर्धाः न केवलं शैक्षणिकं ज्ञानं वर्धयन्ति, अपितु नेतृत्व-क्षमतां, समूह-कार्यं, स्पर्धा-भावं च प्रोत्साहयन्ति।
- प्रश्न-कोश-गतिविधयः (Question-bank activities): छात्राः स्वयमेव पाठ-आधारितान् प्रश्नान् निर्मातुं शक्नुवन्ति, अथवा अन्यैः निर्मित-प्रश्नानाम् उत्तरं दातुं शक्नुवन्ति। एषा गतिविधिः छात्राणां चिन्तन-कौशलं, विषयस्य गहन-अवगमनं च वर्धयति।
मूल्याङ्कन-पद्धतीनां तुलना
| विशेषता | पारम्परिक-मूल्याङ्कनम् | बहुविधमूल्याङ्कनम् |
|---|---|---|
| पद्धतिः | मुख्यतया लिखित-परीक्षा | लिखित, मौखिक, परियोजना, गतिविधि-आधारितम् |
| लक्ष्यम् | स्मरण-ज्ञानस्य परीक्षणम् | अवबोधनम्, अनुप्रयोगः, विश्लेषणम्, सृजनात्मकता |
| प्रतिपुष्टिः | सीमितम्, अन्ते | निरन्तरं, रचनात्मकम् |
| छात्र-भागीदारी | निष्क्रिय-श्रोता | सक्रिय-सहभागिता |
त्वरितं पुनरावलोकनम्
- आन्तरिक-मूल्याङ्कनं छात्राणां समग्र-प्रगतिं निर्धारयति।
- बहुविधमूल्याङ्कनं विविध-पद्धतीनां प्रयोगं करोति।
- कक्षा-क्विज्, अभ्यास-पत्राणि, मौखिक-परीक्षाः, स्पर्धाः, प्रश्न-कोशः च ५ अङ्कान् वहन्ति।
- एताः गतिविधयः न केवलं ज्ञानं, अपितु कौशलानि अपि वर्धयन्ति।
- लक्ष्यं छात्राणां शिक्षण-प्रक्रियायां निरन्तरं मार्गदर्शयितुं अस्ति।
अतिरिक्त-अभ्यास-प्रश्नाः
स्वज्ञानं परीक्षयितुं एतान् प्रश्नान् उत्तरयन्तु:
- आन्तरिक-मूल्याङ्कनस्य कश्चन अन्यः प्रकारः कः भवितुम् अर्हति, यः उपरि न उल्लिखितः अस्ति?
- कथं बहुविधमूल्याङ्कनं छात्राणां भय-मुक्तं शिक्षण-वातावरणं प्रदाति?
- संस्कृत-कक्षायां परियोजना-कार्यं (Project Work) कथं बहुविधमूल्याङ्कनस्य भागः भवितुम् अर्हति? उदाहरणं ददत।
- अभ्यास-पत्राणां माध्यमेन संस्कृत-व्याकरणस्य अवगमनं कथं सुदृढं कर्तुं शक्यते?
- अध्यापकानां कृते बहुविधमूल्याङ्कनस्य कानि लाभानि सन्ति?
