कारक-उपपदविभक्तिः (प्रयोगसमूहाः) बहुविकल्पीयप्रश्नपरीक्षा | नवमी कक्षा

नवमी कक्षायाः संस्कृतम् (विषयकोडः १२२) इत्यस्मात् ‘विभागः ग: प्रयुक्तव्याकरणम्’ इति एककात् अस्मिन् प्रश्नोत्तरी-स्पर्धायां भवतां स्वागतम्। इयं प्रश्नोत्तरी कारक-उपपदविभक्तिषु (प्रयोगसमूहान्) केन्द्रिता अस्ति, विशेषतया ‘रुच्, दा (यच्छ्), नमः, कुप्, स्वस्ति’ इत्येताभिः क्रियाभिः सह चतुर्थी-विभक्तेः प्रयोगान् आवृणोति। स्वज्ञानं परीक्षयन्तु, अवबोधनं च वर्धयन्तु। सर्वेषां प्रश्नानाम् उत्तरं दत्त्वा, ‘Submit Quiz’ (परीक्षां समर्पयन्तु) इति बटनं क्लिक कृत्वा स्वपरिणामं पश्यन्तु, उत्तराणि च समीक्षयन्तु। पुनरावृत्तये विस्तृतम् उत्तर-पुस्तिकायाः PDF अपि डाउनलोड् कर्तुं शक्यते।

शिक्षणसामग्री

कारक-उपपदविभक्तिः परिचयः

संस्कृतव्याकरणे कारकाणां उपपदविभक्तीनां च महत्त्वं विशिष्टम् अस्ति। कारकाणि क्रियायाः साक्षात् सम्बन्धं दर्शयन्ति, यथा कर्ता, कर्म, करणम्, सम्प्रदानम्, अपादानम्, अधिकरणम् च। उपपदविभक्तयः तु कस्यचित् विशिष्टस्य पदस्य (क्रियायाः वा अव्ययस्य वा) योगे भवन्ति। अत्र वयं चतुर्थी-विभक्तेः केषाञ्चन विशिष्टप्रयोगान् पश्यामः।

चतुर्थी-विभक्तिः: विशिष्टप्रयोगसमूहाः

चतुर्थी-विभक्तिः प्रायः ‘सम्प्रदान’ कारके भवति, यस्मै किमपि दीयते सः सम्प्रदानम् इति उच्यते। परन्तु कतिपयेषां पदानां योगे चतुर्थी अवश्यं भवति, तानि उपपदविभक्तिनाम्ना ज्ञायन्ते।

१. ‘रुच्’ धातोः प्रयोगः (to like):

यस्मै किञ्चित् रोचते, तत्र चतुर्थी भवति।

उदाहरणम्: मह्यं मोदकाः रोचन्ते। (I like sweets.)
बालकाय क्रीडनकं रोचते। (The boy likes the toy.)

२. ‘दा’ (यच्छ्) धातोः प्रयोगः (to give):

यस्मै किमपि दीयते, सः सम्प्रदानकारकः भवति, तत्र चतुर्थी भवति।

उदाहरणम्: याचकाय धनं ददाति। (He gives money to the beggar.)
निर्धनाय वस्त्रं यच्छति। (He gives clothes to the poor.)

३. ‘नमः’ पदस्य प्रयोगः (salutation):

‘नमः’ इत्यव्ययस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति। यस्मै नमस्करोति तत्र चतुर्थी।

उदाहरणम्: गुरवे नमः। (Salutations to the Guru.)
श्रीगणेशाय नमः। (Salutations to Lord Ganesha.)

४. ‘कुप्’ धातोः प्रयोगः (to be angry):

यस्मै कुप्यति तत्र चतुर्थी विभक्तिः भवति।

उदाहरणम्: भृत्याय स्वामी कुप्यति। (The master is angry at the servant.)
पुत्राय पिता कुप्यति। (The father is angry at his son.)

५. ‘स्वस्ति’ पदस्य प्रयोगः (blessings, welfare):

‘स्वस्ति’ इत्यव्ययस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति। यस्मै कल्याणं काम्यते तत्र चतुर्थी।

उदाहरणम्: प्रजाभ्यः स्वस्ति। (Welfare to the subjects.)
छात्रेभ्यः स्वस्ति। (Welfare to the students.)

मुख्यबिन्दवः शीघ्रं पुनरावृत्तये:

शब्दः/धातुः	अर्थः	नियमः	उदाहरणम्
रुच्	इष्टम्	यस्मै रोचते, चतुर्थी।	मह्यं, बालकाय
दा/यच्छ्	दानम्	यस्मै ददाति, चतुर्थी।	याचकाय, निर्धनाय
नमः	नमस्कारः	यस्मै नमः, चतुर्थी।	गुरवे, गणेशाय
कुप्	क्रोधः	यस्मै कुप्यति, चतुर्थी।	भृत्याय, पुत्राय
स्वस्ति	कल्याणम्	यस्मै स्वस्ति, चतुर्थी।	प्रजाभ्यः, छात्रेभ्यः

अतिरिक्त-अभ्यासप्रश्नाः:

देवेभ्यः _________। (स्वस्ति/स्वस्तयः/स्वस्तिम्/स्वस्ते)
शिक्षकाय _________। (नमः/नमति/नमसि/नमामि)
जनकेभ्यः पुत्रः _________। (कुप्यति/कुप्यतः/कुप्यन्ति/कुप्यसि)
शिष्याय ज्ञानं _________। (ददाति/ददामि/ददासि/ददाव)
बालकाय कथाः _________। (रोचते/रोचन्ते/रोचसे/रोचयति)