कारक र विभक्ति MCQs Quiz | Class 10
यो कक्षा X को नेपाली (०२४) विषयको एप्लाइड ग्रामर (MCQ) एकाइ अन्तर्गत ‘कारक र विभक्ति’ सम्बन्धी एक क्विज हो। यसले केस सम्बन्ध र पोस्टपोजिसनका अवधारणाहरू समेट्छ। आफ्नो उत्तर पेश गर्नुहोस् र सही जवाफहरूका साथ विस्तृत PDF डाउनलोड गर्न सकिन्छ।
कारक र विभक्ति: विस्तृत जानकारी
नेपाली व्याकरणमा कारक र विभक्तिले वाक्यमा शब्दहरूको सम्बन्ध र क्रियासँगको भूमिका निर्धारण गर्दछ। यसले वाक्यलाई स्पष्ट र अर्थपूर्ण बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। कारक भनेको क्रियासँग सीधा सम्बन्ध राख्ने नाम वा सर्वनामको रूप हो भने विभक्ति भनेको नाम वा सर्वनामको पछाडि जोडिने चिन्ह हो, जसले त्यसको कारकीय सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छ।
कारकका प्रकारहरू र तिनीहरूका विभक्तिहरू
नेपाली व्याकरणमा मुख्यतया सात प्रकारका कारकहरू छन्:
-
कर्ता कारक (Nominative Case): क्रियाको काम गर्ने कर्तालाई कर्ता कारक भनिन्छ।
विभक्ति: -ले (कहिलेकाहीँ लुप्त)
उदाहरण: रामले भात खायो। (राम: कर्ता)
-
कर्म कारक (Accusative Case): क्रियाको फल पर्ने शब्दलाई कर्म कारक भनिन्छ।
विभक्ति: -लाई (कहिलेकाहीँ लुप्त)
उदाहरण: हरिले श्यामलाई पिट्यो। (श्याम: कर्म)
-
करण कारक (Instrumental Case): क्रिया सम्पन्न गर्न प्रयोग गरिने साधनलाई करण कारक भनिन्छ।
विभक्ति: -ले, -बाट, -द्वारा
उदाहरण: मैले कलमले लेखेँ। (कलम: करण)
-
सम्प्रदान कारक (Dative Case): जसका लागि क्रिया गरिन्छ वा जसलाई केही दिइन्छ, त्यो सम्प्रदान कारक हो।
विभक्ति: -लाई, -का लागि, -निम्ति
उदाहरण: बुबाले गरिबलाई लुगा दिनुभयो। (गरिब: सम्प्रदान)
-
अपादान कारक (Ablative Case): अलग्गिने वा छुट्ने अर्थमा आउने कारकलाई अपादान कारक भनिन्छ।
विभक्ति: -बाट, -देखि
उदाहरण: रूखबाट फल खस्यो। (रूख: अपादान)
-
सम्बन्ध कारक (Genitive Case): एक नामपदको अर्को नामपदसँगको सम्बन्ध देखाउने कारकलाई सम्बन्ध कारक भनिन्छ। यसको क्रियासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुँदैन।
विभक्ति: -को, -का, -की, -रो, -रा, -री
उदाहरण: यो रामको किताब हो। (राम: सम्बन्ध)
-
अधिकरण कारक (Locative Case): क्रिया सम्पन्न हुने आधार, स्थान वा समय जनाउने कारकलाई अधिकरण कारक भनिन्छ।
विभक्ति: -मा, -माथि, -भित्र, -तल
उदाहरण: किताब टेबुलमा छ। (टेबुल: अधिकरण)
कारक र विभक्तिको तालिका
| कारक | मुख्य विभक्ति | अर्थ / भूमिका | उदाहरण |
|---|---|---|---|
| कर्ता | -ले | काम गर्ने | रामले खायो |
| कर्म | -लाई | क्रियाको फल पर्ने | हरिले श्यामलाई देख्यो |
| करण | -ले, -बाट, -द्वारा | साधन | कलमले लेख्यो |
| सम्प्रदान | -लाई, -का लागि | दिइने वा जसका लागि काम गरिने | भाइलाई पैसा दियो |
| अपादान | -बाट, -देखि | अलग्गिने | रूखबाट खस्यो |
| सम्बन्ध | -को, -का, -की | सम्बन्ध देखाउने | रामको घर |
| अधिकरण | -मा, -माथि, -भित्र | आधार, स्थान, समय | घरमा बस्यो |
छिटो पुनरावलोकन (Quick Revision)
- कारकले वाक्यमा शब्दको क्रियासँगको सम्बन्ध देखाउँछ।
- विभक्तिले कारकीय सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्न नाम वा सर्वनाममा जोडिएको हुन्छ।
- नेपालीमा सात मुख्य कारक छन्: कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण।
- एउटै विभक्ति विभिन्न कारकमा प्रयोग हुन सक्छ (जस्तै: ‘-ले’ कर्ता र करण दुवैमा)।
- ‘सम्बन्ध कारक’ को क्रियासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुँदैन।
थप अभ्यास प्रश्नहरू
- ‘फूलबारीमा फूल फुलेका छन्।’ यस वाक्यमा ‘फूलबारीमा’ कुन कारक हो?
- ‘मैले पुस्तक पढें।’ यस वाक्यमा ‘पुस्तक’ कुन कारक हो?
- ‘ऊ घरबाट आयो।’ यस वाक्यमा ‘घरबाट’ कुन कारक हो?
- ‘गरिबलाई दान गर।’ यस वाक्यमा ‘गरिबलाई’ कुन कारक हो?
- सम्बन्ध कारकका तीनवटा विभक्ति लेख्नुहोस्।
