Grammar Support Books MCQs Quiz | Class 10
Class: X, Subject: Sanskrit (122), Unit: Prescribed Textbooks, Topic: Grammar Support Books MCQs Quiz | Class 10. Covering topics: “अभ्यासवान् भव” द्वितीयो भागः and “व्याकरणवीथिः”. Submit the quiz to see your score and download a PDF of answers.
संस्कृत व्याकरणसहायकपुस्तकानाम् परिचयः तथा अभ्यासः
दशमकक्षायाः संस्कृत पाठ्यक्रमः ‘अभ्यासवान् भव’ द्वितीयो भागः तथा ‘व्याकरणवीथिः’ इति पुस्तकयोः आधारेण विस्तृततया व्याकरणनियमान् पाठयति। एते पुस्तके छात्राणां संस्कृतभाषायां सुदृढं ज्ञानं संवर्धयितुम् उद्दिष्टे स्तः। अस्मिन् विभागे वयं प्रमुखव्याकरणविषयाणां पुनरावृत्तिं करिष्यामः ये एतयोः पुस्तकयोः समाविष्टाः सन्ति।
“अभ्यासवान् भव” द्वितीयो भागः – प्रमुखविषयाः
- सन्धिः: स्वरसन्धिः (दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण, अयादि), व्यञ्जनसन्धिः (परसवर्ण, श्चुत्व, ष्टुत्व, जश्त्व, अनुस्वार), विसर्गसन्धिः (उत्व, रेफ, लोप)।
- समासः: अव्ययीभावः, तत्पुरुषः (द्वितीया-सप्तमी पर्यन्तम्), कर्मधारयः, द्विगुः, द्वन्द्वः, बहुव्रीहिः।
- प्रत्ययाः: क्त, क्तवतु, शतृ, शानच्, ल्यप्, तुमुन्, तव्यत्, अनीयर्। स्त्रीप्रत्ययाः (टाप्, ङीप्)।
- कारकम् उपपदविभक्तिः च: षष्ठीव्यतिरिक्तं सर्वेषु कारकेषु उपपदविभक्तिषु च विशेषबलम्।
- घटिकाज्ञानम्: समयलेखनम् (सपाद, सार्ध, पादोन)।
- अव्ययानि: प्रमुख अव्ययपदानां प्रयोगः (अद्य, श्वः, ह्यः, कुत्र, कदा, यदा, तदा, इदानीम्, उच्चैः, शनैः)।
“व्याकरणवीथिः” – प्रमुखविषयाः
इदं पुस्तकं व्याकरणस्य मूलभूतसिद्धान्तान् स्पष्टतया बोधयति। अत्र समाविष्टाः केचन मुख्याः विषयाः:
- वर्णविचारः: स्वरव्यञ्जनानां वर्गीकरणम्, उच्चारणस्थानानि, प्रयत्नाः।
- शब्दरूपाणि: सर्वेषां लिङ्गेषु (पुंलिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग), सर्वेषु विभक्तिषु, सर्वेषु वचनेषु (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) अकारान्त, इकारान्त, उकारान्त, ऋकारान्त, हलन्तशब्दानां रूपाणि।
- धातुरूपाणि: लट्लृट्लङ्लोट् विधिलिङ् लकारेपु परस्मैपद आत्मनेपदयोः धातूनां रूपाणि।
- उपसर्गः: द्वाविंशति उपसर्गपदानां धातुभिः सह प्रयोगः।
- संख्यावाची पदानि: एकतः चतुःपर्यन्तं त्रिषु लिङ्गेषु, पञ्चतः उपरि केवलं बहुवचने।
- वाच्यपरिवर्तनम्: कर्तृवाच्यात् कर्मवाच्यं, कर्मवाच्यत् कर्तृवाच्यं च।
व्याकरणस्य महत्त्वम्
संस्कृतभाषायां शुद्धलेखनाय शुद्धवचनाय च व्याकरणज्ञानम् अनिवार्यम् अस्ति। एतेषां नियमानाम् अभ्यासेन छात्राः न केवलं परीक्षासु उत्तमान् अङ्कान् प्राप्तुं शक्नुवन्ति, अपितु संस्कृतसाहित्यं सुष्ठु अवगन्तुमपि समर्थाः भवन्ति। ‘अभ्यासवान् भव’ व्यावहारिकम् अभ्यासम् प्रदाति, ‘व्याकरणवीथिः’ च सैद्धान्तिकं ज्ञानं दृढं करोति।
अतिरिक्त-अभ्यासप्रश्नाः (Additional Practice Questions)
- ‘सूर्योदयः’ इत्यत्र कः सन्धिः अस्ति?
(अ) दीर्घसन्धिः (ब) गुणसन्धिः (स) वृद्धिसन्धिः (द) यण्सन्धिः - ‘मातापितरौ’ इत्यत्र कः समासः?
(अ) अव्ययीभावः (ब) तत्पुरुषः (स) द्वन्द्वः (द) बहुव्रीहिः - ‘पठ् + तुमुन्’ इत्यस्य रूपं किम्?
(अ) पठित्वा (ब) पठितुम् (स) पठनम् (द) पठ्यते - ‘रामेण बाणेन हतः बाली।’ अत्र ‘बाणेन’ इत्यत्र का विभक्तिः?
(अ) प्रथमा (ब) द्वितीया (स) तृतीया (द) चतुर्थी - ‘मृगाः मृगैः सह धावन्ति।’ अत्र ‘सह’ योगे का विभक्तिः भवति?
(अ) प्रथमा (ब) द्वितीया (स) तृतीया (द) चतुर्थी
