ఛందస్సు బహుళైచ్ఛిక ప్రశ్నలు | పదవ తరగతి

ఛందస్సు మరియు ఉత్పలమాల: వివరణ

తెలుగు కవిత్వంలో పద్యాలను నిర్మించడానికి ఛందస్సు ఒక ప్రాథమిక నియమావళి. ఇది అక్షరాలను లఘు, గురువులుగా విభజించి, వాటిని నిర్దిష్ట క్రమంలో అమర్చడం ద్వారా పద్య పాదాలను రూపొందించడానికి సహాయపడుతుంది. పద్యానికి సొగసు, శ్రవణీయతను చేకూర్చడంలో ఛందస్సు పాత్ర గణనీయం.

ముఖ్యమైన భావనలు:

• లఘువు (I): ఇది ఒక మాత్ర కాలంలో పలికే అక్షరం. ఉదాహరణకు, ‘అ’, ‘ఇ’, ‘క’, ‘గి’. హ్రస్వ అచ్చులు మరియు హ్రస్వ అచ్చులతో కూడిన హల్లులు లఘువుల కిందకు వస్తాయి.
• గురువు (S): ఇది రెండు మాత్రల కాలంలో పలికే అక్షరం. ఉదాహరణకు, ‘ఆ’, ‘ఈ’, ‘కా’, ‘గీ’. దీర్ఘ అచ్చులు, దీర్ఘ అచ్చులతో కూడిన హల్లులు, సంయుక్తాక్షరం లేదా ద్విత్వాక్షరం ముందున్న అక్షరం, సున్నతో కూడిన అక్షరం, విసర్గతో కూడిన అక్షరాలు గురువులు.
• గణాలు: లఘు, గురువుల కలయికతో ఏర్పడేవి గణాలు. మూడు అక్షరాల గణాలు ముఖ్యమైనవి:
  • భగణం (భ): గురు లఘు లఘు (S I I)
  • జగణం (జ): లఘు గురు లఘు (I S I)
  • సగణం (స): లఘు లఘు గురు (I I S)
  • నగణం (న): లఘు లఘు లఘు (I I I)
  • మగణం (మ): గురు గురు గురు (S S S)
  • యగణం (య): లఘు గురు గురు (I S S)
  • రగణం (ర): గురు లఘు గురు (S I S)
  • తగణం (త): గురు గురు లఘు (S S I)

ఉత్పలమాల వృత్త లక్షణాలు:

ఉత్పలమాల తెలుగు కవిత్వంలోని ముఖ్యమైన వృత్త పద్యాలలో ఒకటి. దీని లక్షణాలు ఈ క్రింది విధంగా ఉంటాయి:

1. ఇది ఒక వృత్త జాతికి చెందిన పద్యం.
2. ప్రతి పద్యంలో నాలుగు పాదాలు ఉంటాయి.
3. ప్రతి పాదంలో వరుసగా భ, ర, న, భ, భ, ర, వ అనే గణాలు ఉంటాయి.
4. ప్రతి పాదంలో మొత్తం 20 అక్షరాలు ఉంటాయి.
5. పదవ అక్షరం యతి స్థానం. అనగా, పాదంలోని మొదటి అక్షరానికి, పదవ అక్షరానికి యతి మైత్రి ఉండాలి.
6. ప్రాస నియమం తప్పనిసరి. అనగా, ప్రతి పాదంలో రెండవ అక్షరం ఒకే విధంగా ఉండాలి.

ఉదాహరణ పాదం:

ధీరుఁడు సాధుచిత్తుడై ధీరత సన్మతు లందఁగాఁ దగున్

(ఈ పాదంలో గణ విభజన చేస్తే భ, ర, న, భ, భ, ర, వ అనే గణాలు, 20 అక్షరాలు, 10వ అక్షరం యతి, మరియు ప్రాస నియమం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.)

సంగ్రహ పునశ్చరణ (Quick Revision):

• ఉత్పలమాల వృత్తం.
• గణాలు: భ, ర, న, భ, భ, ర, వ.
• మొత్తం అక్షరాలు: 20.
• యతి స్థానం: 10వ అక్షరం.
• ప్రాస నియమం: తప్పనిసరి.

అదనపు అభ్యాస ప్రశ్నలు:

1. దీర్ఘ అచ్చులు ఏ గణంగా పరిగణించబడతాయి? (లఘువు/గురువు)
2. ‘తగణం’ యొక్క గురు లఘు క్రమం ఏమిటి?
3. పద్యంలో ఒక నిర్దిష్ట స్థానంలో మొదటి అక్షరంతో పోలికను కలిగి ఉండే నియమాన్ని ఏమంటారు?
4. ఉత్పలమాలలో ప్రాస నియమానికి ఉదాహరణ ఇవ్వండి.
5. ఛందస్సులో గణాలను గుర్తించడం ద్వారా కలిగే ప్రయోజనం ఏమిటి?