Avyayas (अव्ययानि) MCQs Quiz | Class 10
दशम्याः कक्षायाः संस्कृत (सांवादिक) (कोडः ११९) विषयस्य अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (Applied Grammar) इति एककात् ‘Avyayas (अव्ययानि) MCQs Quiz | Class 10’ इति शीर्षकेण एषा प्रश्नोत्तरी अत्र प्रस्तुता। अस्यां प्रश्नोत्तर्यां ‘इव, उच्चैः, एव, भूयः, इतस्ततः, ननु, सहसा, वृथा, शनैः, इति, मा, यत्, सम्प्रति, इदानीम्, अधुना, यावत्, बहिः, कदापि, च, अपि, पुरा, अत्र-तत्र, यथा-तथा, कदा, अद्य, श्वः, परश्वः, ह्यः, परह्यः, किमर्थम्, कुत्र, यदि-तर्हि’ इत्यादीनि अव्ययपदानि समाविष्टानि सन्ति। स्वस्य उत्तरं दातुं ‘Submit Quiz’ इति बटनं नुदन्तु, परिणामं च द्रष्टुं तथा ‘Download Answer PDF’ इत्यनेन स्वस्य उत्तरपत्रं प्राप्तुं शक्नुवन्ति।
अव्ययानि: विस्तृतं व्याख्यानम्
संस्कृतव्याकरणे अव्ययानि तानि पदानि सन्ति येषां लिङ्गवचनविभक्तिषु रूपपरिवर्तनं न भवति। एतानि पदानि सर्वदा एकरूपेणैव तिष्ठन्ति। अतः तानि ‘अव्यय’ इति नाम्ना ज्ञायन्ते, यतो हि ‘न व्येति इति अव्ययम्’ अर्थात् यत् न व्ययं भवति (परिवर्तनं न प्राप्नोति) तत् अव्ययम्। एषां प्रयोगः वाक्येषु भिन्नार्थं ददाति, यथा कालम्, स्थानम्, रीतिम्, कारणम्, प्रश्नम्, समुच्चयम् वा सूचयति।
अव्ययानां वर्गीकरणम्
अध्ययनस्य सौकर्याय अव्ययानि केषुचित् प्रमुखेषु वर्गषु विभक्तानि सन्ति:
- कालवाचक-अव्ययानि (Time Adverbs): एतानि अव्ययानि कार्याणां समयं सूचयन्ति। यथा – अद्य (आज), श्वः (कल), ह्यः (कल), परश्वः (परसों), परह्यः (परसों), सम्प्रति (अभी), इदानीम् (अब), अधुना (अब), कदा (कब), पुरा (पहले)।
- स्थानवाचक-अव्ययानि (Place Adverbs): एतानि अव्ययानि कार्याणां स्थानं निर्दिशन्ति। यथा – अत्र (यहां), तत्र (वहां), कुत्र (कहां), इतस्ततः (इधर-उधर), बहिः (बाहर)।
- रीतिवाचक-अव्ययानि (Manner Adverbs): एतानि अव्ययानि कार्याणां रीतिं (तरीका) सूचयन्ति। यथा – यथा-तथा (जैसे-वैसे), इव (समान), उच्चैः (जोर से), शनैः (धीरे से), सहसा (अचानक), भूयः (फिर से), वृथा (व्यर्थ)।
- प्रश्नवाचक-अव्ययानि (Interrogative Adverbs): एतानि अव्ययानि प्रश्नं कर्तुं प्रयुज्यन्ते। यथा – कदा (कब), कुत्र (कहां), किमर्थम् (किसलिए)।
- समुच्चयबोधक-अव्ययानि (Conjunctions): एतानि अव्ययानि पदद्वयं वा वाक्यद्वयं वा योजयन्ति। यथा – च (और), अपि (भी)।
- निषेधवाचक-अव्ययम् (Negative Adverb): निषेधार्थे प्रयुज्यते। यथा – मा (मत)।
- अन्ये अव्ययानि (Other Avyayas): इति (इस प्रकार), ननु (निश्चय ही), यत् (कि), यदि-तर्हि (यदि-तो), कदापि (कभी भी)।
प्रमुख अव्ययानां प्रयोगः
| अव्ययम् | अर्थः | उदाहरणम् |
|---|---|---|
| इव | समान, जैसा | सीता चन्द्रमुखी इव शोभते। (सीता चंद्रमा के समान सुंदर दिखती है।) |
| उच्चैः | जोर से, ऊँचा | सिंहः उच्चैः गर्जति। (सिंह जोर से गरजता है।) |
| शनैः | धीरे-धीरे | कच्छपः शनैः शनैः चलति। (कछुआ धीरे-धीरे चलता है।) |
| सहसा | अचानक | छात्रः सहसा कक्षां प्रविष्टवान्। (छात्र अचानक कक्षा में प्रवेश किया।) |
| वृथा | व्यर्थ, बेकार | वृथा कलहं मा कुरु। (व्यर्थ झगड़ा मत करो।) |
| अद्य | आज | अद्य रविवासरः अस्ति। (आज रविवार है।) |
| श्वः | कल (आने वाला) | श्वः अहं विद्यालयं गमिष्यामि। (कल मैं विद्यालय जाऊंगा।) |
| ह्यः | कल (बीता हुआ) | ह्यः मम जन्मदिनम् आसीत्। (कल मेरा जन्मदिन था।) |
| कुत्र | कहाँ | भवान् कुत्र गच्छति? (आप कहां जा रहे हैं?) |
| यदि-तर्हि | यदि-तो | यदि वर्षा आगच्छति, तर्हि कृषिः सफला भवति। (यदि वर्षा आती है, तो खेती सफल होती है।) |
त्वरित-पुनरावृत्तिः
- अव्ययानि लिङ्ग-वचन-विभक्ति-परिवर्तनरहितानि पदानि सन्ति।
- एतानि वाक्यार्थं स्पष्टीकुर्वन्ति।
- कालम्, स्थानम्, रीतिम्, प्रश्नम्, समुच्चयम् च सूचयन्ति।
- उदाहरणार्थम्: अद्य, श्वः, ह्यः, कुत्र, कदा, इव, शनैः, सहसा, च, अपि, मा, यदि-तर्हि।
अभ्यासप्रश्नाः (Practice Questions)
- भवान् _________ पठति? (कदा/कुत्र/कथम्)
- मूर्खैः सह मैत्री _________ भवति। (अद्य/वृथा/पुरा)
- बालकः _________ धावति। (शनैः/उच्चैः/मा)
- _________ अहं आपणं गमिष्यामि। (ह्यः/श्वः/अद्य)
- _________ परिश्रमं करोति, _________ सफलतां लभते। (यथा-तथा/यदि-तर्हि/इतस्ततः)
