Pratyaya (प्रत्ययाः) MCQs Quiz | Class 9
This interactive MCQ quiz for Class IX Sanskrit (Communicative) (Code 119), Unit: Part C: अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (Applied Grammar) on the topic Pratyaya (प्रत्ययाः) will test your understanding of क्त, क्त्वा, तुमुन्, ल्यप्, and शतृ pratyayas. Attempt all 10 questions and submit to check your score. You can also download a detailed answer PDF for revision.
प्रत्ययाः (Pratyayas)
परिचयः (Introduction):
धातुभ्यः शब्देभ्यश्च पश्चात् ये शब्दांशाः योज्यन्ते, ते प्रत्ययाः कथ्यन्ते। एतेषां योगेन नूतनानि पदानि सिध्यन्ति। संस्कृतव्याकरणे प्रत्ययानां महत्त्वं बहु अधिकम् अस्ति। धातुभ्यः योजिताः प्रत्ययाः कृत् प्रत्ययाः इति ज्ञायन्ते। अत्र केषाञ्चन महत्त्वपूर्णकृत्प्रत्ययानां चर्चा क्रियते।
१. क्त प्रत्ययः (Kta Pratyaya):
- प्रयोगः: भूतकाले कर्मणि भावे च। इदं कर्मवाच्ये भाववाच्ये च प्रयुज्यते।
- शेषम्: ‘त’ एव शिष्यते।
- उदाहरणानि:
- कृ + क्त = कृत (किया गया)
- पठ् + क्त = पठित (पढ़ा गया)
- गम् + क्त = गत (गया हुआ)
- दृश् + क्त = दृष्ट (देखा हुआ)
- रूपाणि: पुलिङ्गे रामवत्, स्त्रीलिङ्गे रमावत्, नपुंसकलिङ्गे फलवत्।
२. क्त्वा प्रत्ययः (Ktvaa Pratyaya):
- प्रयोगः: एकस्य क्रियायाः समाप्त्यनन्तरं द्वितीया क्रिया यदा आरभ्यते, तदा पूर्वकालिकक्रियायां क्त्वा प्रत्ययः योज्यते। कर्ता एकः एव भवति।
- शेषम्: ‘त्वा’ एव शिष्यते।
- उदाहरणानि:
- पठ् + क्त्वा = पठित्वा (पढ़कर)
- गम् + क्त्वा = गत्वा (जाकर)
- खाद् + क्त्वा = खादित्वा (खाकर)
- कृ + क्त्वा = कृत्वा (करके)
३. तुमुन् प्रत्ययः (Tumun Pratyaya):
- प्रयोगः: ‘के लिए’ इत्यर्थे भवति। क्रियायाः प्रयोजनं दर्शयितुम् अस्य प्रयोगः क्रियते।
- शेषम्: ‘तुम्’ एव शिष्यते।
- उदाहरणानि:
- पठ् + तुमुन् = पठितुम् (पढ़ने के लिए)
- गम् + तुमुन् = गन्तुम् (जाने के लिए)
- दृश् + तुमुन् = द्रष्टुम् (देखने के लिए)
- कृ + तुमुन् = कर्तुम् (करने के लिए)
४. ल्यप् प्रत्ययः (Lyap Pratyaya):
- प्रयोगः: ‘क्त्वा’ प्रत्ययस्य स्थाने यदा धातोः पूर्वम् उपसर्गः भवति, तदा ल्यप् प्रत्ययस्य प्रयोगः क्रियते।
- शेषम्: ‘य’ एव शिष्यते।
- उदाहरणानि:
- प्र + नम् + ल्यप् = प्रणम्य (प्रणाम करके)
- वि + हस् + ल्यप् = विहस्य (हंसकर)
- आ + गम् + ल्यप् = आगत्य (आकर)
- उत् + स्था + ल्यप् = उत्थाय (उठकर)
५. शतृ प्रत्ययः (Shatru Pratyaya):
- प्रयोगः: वर्तमानकाले क्रियां कुर्वन्तं कर्तारं सूचयितुम् अस्य प्रयोगः क्रियते। ‘हुआ/रहा है’ इत्यर्थे। परस्मैपदिधातुभ्यः एव अयम् प्रत्ययः योज्यते।
- शेषम्: ‘अत्’ एव शिष्यते, यत् ‘अन्’ इति भवति।
- उदाहरणानि:
- पठ् + शतृ = पठत् (पुलिङ्गे पठन्, स्त्रीलिङ्गे पठन्ती, नपुंसकलिङ्गे पठत्) (पढ़ता हुआ)
- गम् + शतृ = गच्छत् (पुलिङ्गे गच्छन्, स्त्रीलिङ्गे गच्छन्ती, नपुंसकलिङ्गे गच्छत्) (जाता हुआ)
- कृ + शतृ = कुर्वत् (पुलिङ्गे कुर्वन्, स्त्रीलिङ्गे कुर्वन्ती, नपुंसकलिङ्गे कुर्वत्) (करता हुआ)
- भू + शतृ = भवत् (पुलिङ्गे भवन्, स्त्रीलिङ्गे भवन्ती, नपुंसकलिङ्गे भवत्) (होता हुआ)
- रूपाणि: पुलिङ्गे गच्छत्वत्, स्त्रीलिङ्गे नदीवत्, नपुंसकलिङ्गे जगत् वत्।
सारणी (Summary Table):
| प्रत्ययः | अर्थः (Meaning) | शेषम् (Remaining) | उदाहरणम् (Example) |
|---|---|---|---|
| क्त | किया गया | त | पठितः, कृतम् |
| क्त्वा | करके | त्वा | पठित्वा, गत्वा |
| तुमुन् | के लिए | तुम् | पठितुम्, गन्तुम् |
| ल्यप् | करके (उपसर्ग सह) | य | प्रणम्य, आगत्य |
| शतृ | हुआ / रहा है | अत् (अन्) | पठन्, गच्छन्ती |
अभ्यासप्रश्नाः (Practice Questions):
- ‘दा’ धातोः ‘क्त’ प्रत्यययोगे किं पदं भवति?
(क) दत्तः (ख) ददत् (ग) दातुम् (घ) दत्वा
उत्तरम्: (क) दत्तः - ‘भू’ धातोः ‘क्त्वा’ प्रत्यययोगे शुद्धं पदं किम्?
(क) भवन् (ख) भूत्वा (ग) भूतः (घ) भवितुम्
उत्तरम्: (ख) भूत्वा - ‘प्र + कृ’ धातोः ‘ल्यप्’ प्रत्यययोगे किं पदं भवति?
(क) प्रकृतम् (ख) प्रकर्तुं (ग) प्रकृत्य (घ) प्रकुर्वन्
उत्तरम्: (ग) प्रकृत्य - ‘हस्’ धातोः ‘तुमुन्’ प्रत्यययोगे किं पदं भवति?
(क) हसन् (ख) हसित्वा (ग) हसितुम् (घ) हसत्
उत्तरम्: (ग) हसितुम् - ‘पत्’ धातोः ‘शतृ’ प्रत्ययस्य पुंल्लिङ्ग प्रथमा-एकवचनं किं रूपम्?
(क) पतितम् (ख) पतित्वा (ग) पतन् (घ) पतितुम्
उत्तरम्: (ग) पतन्
