Noun Declensions (शब्दरूपाणि) MCQs Quiz | Class 9
This quiz for Class IX students on Sanskrit (Communicative) (Code 119) covers Unit: Part C: अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (Applied Grammar), specifically Noun Declensions (शब्दरूपाणि). It includes MCQs on forms like Masculine a-stem बालक, i-stem कवि, u-stem साधु, consonant stem भवत्; Feminine ā-stem लता, ī-stem नदी; Neuter a-stem फल; and Pronouns अस्मद्, युष्मद्, तत्, किम् (tri-gender). Aim for a perfect score and download your answer PDF after submission.
शब्दरूपाणि (Noun Declensions) – विस्तृत अध्ययनम्
संस्कृतव्याकरणे शब्दानां रूपाणि तेषां लिङ्ग-वचन-विभक्ति-भेदैः परिवर्तन्ते। एतानि शब्दरूपाणि संस्कृतभाषायाः आधारशिला सन्ति, यतो हि एतैः विना वाक्येषु पदानां सम्बन्धं ज्ञातुं न शक्यते। अस्मिन् भागे वयं कक्षा नवमीं छात्रान् उद्दिश्य विभिन्नानां शब्दानां रूपाणि, तेषां प्रयोगांश्च अवगमिष्यामः।
विभक्तीनां परिचयः
संस्कृते सप्त विभक्तयः सन्ति, याः कारकानुसारेण प्रयुज्यन्ते। प्रथमा (कर्ता), द्वितीया (कर्म), तृतीया (करण), चतुर्थी (सम्प्रदान), पञ्चमी (अपादान), षष्ठी (सम्बन्ध), सप्तमी (अधिकरण)। सम्बोधनं च प्रथमायां एव अन्तर्भवति। त्रीणि वचनानि च सन्ति – एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्।
प्रमुख शब्दरूपाणि
अत्र पाठ्यक्रमे उल्लिखितानां प्रमुखशब्दानां रूपाणि संक्षेपेण प्रस्तूयन्ते:
१. पुंल्लिङ्ग अ-कारान्त शब्दः (यथा – बालक)
बालक शब्दः अ-कारान्तः पुंल्लिङ्गः अस्ति। अस्य रूपाणि ‘देव’ शब्दवत् भवन्ति।
| विभक्तिः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | बालकः | बालकौ | बालकाः |
| द्वितीया | बालकम् | बालकौ | बालकान् |
| तृतीया | बालकेन | बालकाभ्याम् | बालकैः |
| चतुर्थी | बालकाय | बालकाभ्याम् | बालकेभ्यः |
| पञ्चमी | बालकात् | बालकाभ्याम् | बालकेभ्यः |
| षष्ठी | बालकस्य | बालकयोः | बालकानाम् |
| सप्तमी | बालके | बालकयोः | बालकेषु |
| सम्बोधनम् | हे बालक! | हे बालकौ! | हे बालकाः! |
अन्य महत्त्वपूर्ण शब्दाः: कवि (इ-कारान्त पुंल्लिङ्ग), साधु (उ-कारान्त पुंल्लिङ्ग), भवत् (व्यञ्जनान्त पुंल्लिङ्ग)। एतेषां रूपाणि अपि समाननियमैः परिवर्तन्ते, यद्यपि अन्त्यस्वरस्य भेदः भवति।
२. स्त्रीलिङ्ग आ-कारान्त/ई-कारान्त शब्दाः (यथा – लता, नदी)
लता शब्दः आ-कारान्तः स्त्रीलिङ्गः अस्ति, नदी शब्दः च ई-कारान्तः स्त्रीलिङ्गः अस्ति। एतेषां रूपाणि ‘रमा’ (लता), ‘देवी’ (नदी) शब्दवत् भवन्ति।
- लता: लतया (तृतीया ए.), लताभ्याम् (तृतीया/चतुर्थी/पञ्चमी द्वि.), लतासु (सप्तमी ब.).
- नदी: नद्या (तृतीया ए.), नद्यै (चतुर्थी ए.), नद्याम् (सप्तमी ए.).
३. नपुंसकलिङ्ग अ-कारान्त शब्दः (यथा – फल)
फल शब्दः अ-कारान्तः नपुंसकलिङ्गः अस्ति। अस्य रूपाणि प्रथमा-द्वितीया विभक्तिषु ‘बालक’ शब्दात् भिन्नानि भवन्ति, अन्यासु विभक्तिषु पुंल्लिङ्गवत् एव।
- प्रथमा: फलम्, फले, फलानि
- द्वितीया: फलम्, फले, फलानि
- तृतीयादिषु: बालकेन (फलेन) इव।
४. सर्वनाम शब्दाः (अस्मद्, युष्मद्, तत्, किम्)
सर्वनामशब्दानां रूपाणि लिङ्गभेदं न अनुसरन्ति (तत्, किम् त्रिषु लिङ्गेषु भवति) किन्तु विभक्ति-वचनभेदेन परिवर्तन्ते।
- अस्मद् (अहम्, आवाम्, वयम्): माम्, मया, मह्यम्, मत्, मम, मयि।
- युष्मद् (त्वम्, युवाम्, यूयम्): त्वाम्, त्वया, तुभ्यम्, त्वत्, तव, त्वयि।
- तत् (सः/सा/तत्): सः (पु.), सा (स्त्री.), तत् (नपुं.); तम् (पु.), ताम् (स्त्री.), तत् (नपुं.); तेन (पु.), तया (स्त्री.), तेन (नपुं.).
- किम् (कः/का/किम्): कः (पु.), का (स्त्री.), किम् (नपुं.); कम् (पु.), काम् (स्त्री.), किम् (नपुं.); केन (पु.), कया (स्त्री.), केन (नपुं.).
पुनरावृत्तिः (Quick Revision)
- संस्कृते शब्दानां रूपाणि लिङ्ग (पुंल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, नपुंसकलिङ्ग), वचन (एक, द्वि, बहु), विभक्ति (सप्त) अनुसारं परिवर्तन्ते।
- अ-कारान्त पुंल्लिङ्ग (बालक), इ-कारान्त पुंल्लिङ्ग (कवि), उ-कारान्त पुंल्लिङ्ग (साधु) एतेषां रूपाणि प्रायः समानानि भवन्ति।
- व्यञ्जनान्त शब्दरूपाणि (भवत्) विशिष्टानि भवन्ति।
- आ-कारान्त (लता) तथा ई-कारान्त (नदी) स्त्रीलिङ्ग शब्दाः भिन्नतया डिक्लियर् भवन्ति।
- अ-कारान्त नपुंसकलिङ्ग (फल) प्रथमा-द्वितीया विभक्तिषु भिन्नाः, अन्यत्र पुंल्लिङ्गवत्।
- अस्मद्, युष्मद्, तत्, किम् एते सर्वनामशब्दाः महत्त्वपूर्णानि सन्ति।
अभ्यासप्रश्नाः (Practice Questions)
- ‘बालक’ शब्दस्य सप्तमी-एकवचनं किम्?
- ‘नदी’ शब्दस्य द्वितीया-बहुवचनं किम्?
- ‘अस्मद्’ शब्दस्य षष्ठी-एकवचनं किम्?
- ‘तत्’ (स्त्रीलिङ्ग) शब्दस्य प्रथमा-बहुवचनं किम्?
- ‘साधु’ शब्दस्य चतुर्थी-एकवचनं किम्?
एतेषां नियमानाम् अभ्यासेन भवान्/भवती संस्कृतभाषायां नैपुण्यं प्राप्तुं शक्नोति।
