Place of Articulation (उच्चारण-स्थान) MCQs Quiz | Class 9

कक्षा: IX | विषय: संस्कृतम् (Communicative) (Code 119) | एककम्: Part C: अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (Applied Grammar) | विषयवस्तु: Place of Articulation (उच्चारण-स्थान) | आच्छादित-विषयाः: उच्चारण-स्थानस्य पहचानम् लेखनम् च; लघु-उत्तर-प्रारूपम् (2 अंक-पद्धतिः: ½×4) | कृपया स्वोत्तराणि प्रेषयत तथा समीक्षार्थं शुद्धोत्तरैः सह विस्तृतं PDF पत्रं डाउनलोड कुर्वन्तु।

उच्चारण-स्थानानि: विस्तृत-ज्ञानम् (Detailed Knowledge of Places of Articulation)

ध्वनीनाम् उच्चारण-स्थानानि व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णं भागं भवन्ति। एतत् ज्ञानं शुद्धोच्चारणार्थं तथा शब्द-रचनां ज्ञातुं साहाय्यं करोति। संस्कृत-व्याकरणे वर्णानाम् उच्चारण-स्थानानि विस्तारपूर्वकं वर्णितानि सन्ति।

प्रमुख-उच्चारण-स्थानानि (Key Places of Articulation)

प्रत्येकस्य वर्णस्य उच्चारणं जिह्वायाः, ओष्ठयोः, दन्तानां, तालुनाः, मूर्धायाः, कण्ठस्य वा नासिकायाः विशिष्ट-भागेन सह वायु-प्रवाहस्य संस्पर्शेण भवति। मुख्यतया सप्त उच्चारण-स्थानानि स्वीकृतानि सन्ति:

  1. कण्ठः (Throat/Guttural): येषां वर्णानाम् उच्चारणं कण्ठात् भवति, ते कण्ठ्याः उच्यन्ते। यथा – अ, आ, क्, ख्, ग्, घ्, ङ्, ह्, विसर्गः।
  2. तालु (Palate/Palatal): येषां वर्णानाम् उच्चारणं जिह्वायाः तालुना सह संस्पर्शेण भवति, ते तालव्याः उच्यन्ते। यथा – इ, ई, च्, छ्, ज्, झ्, ञ्, य्, श्।
  3. मूर्धा (Retroflex/Cerebral): येषां वर्णानाम् उच्चारणं जिह्वायाः अग्रभागस्य मूर्धना सह संस्पर्शेण भवति, ते मूर्धन्याः उच्यन्ते। यथा – ऋ, ऋृ, ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्, र्, ष्।
  4. दन्ताः (Teeth/Dental): येषां वर्णानाम् उच्चारणं जिह्वायाः अग्रभागस्य दन्तैः सह संस्पर्शेण भवति, ते दन्त्याः उच्यन्ते। यथा – लृ, त्, थ्, द्, ध्, न्, ल्, स्।
  5. ओष्ठौ (Lips/Labial): येषां वर्णानाम् उच्चारणं ओष्ठयोः संस्पर्शेण भवति, ते ओष्ठ्याः उच्यन्ते। यथा – उ, ऊ, प्, फ्, ब्, भ्, म्, उपध्मानीयः।
  6. नासिका (Nose/Nasal): येषां वर्णानाम् उच्चारणं नासिकायाः साहाय्येन भवति, ते नासिक्याः उच्यन्ते। यथा – ङ्, ञ्, ण्, न्, म् (एतेषां पञ्चम-वर्णानाम् स्व-वर्गस्य उच्चारण-स्थानं अपि भवति)।
  7. कण्ठतालु (Gutturo-Palatal): येषां वर्णानाम् उच्चारणं कण्ठात् तथा तालोः उभयतः भवति। यथा – ए, ऐ।
  8. कण्ठोष्ठम् (Gutturo-Labial): येषां वर्णानाम् उच्चारणं कण्ठात् तथा ओष्ठयोः उभयतः भवति। यथा – ओ, औ।
  9. दन्तोष्ठम् (Dentolabial): येषां वर्णानाम् उच्चारणं दन्तैः तथा ओष्ठयोः उभयतः भवति। यथा – व्।
  10. जिह्वामूलम् (Root of Tongue): जिह्वामूलीय-वर्णस्य उच्चारण-स्थानम्। यथा – क्, ख् इति पूर्वं यः अर्ध-विसर्गः।

उच्चारण-स्थानानां सारणी (Table of Places of Articulation)

सुबोधार्थं उच्चारण-स्थानानां वर्गीकरणं अधोलिखितायां सारण्यां प्रदत्तम् अस्ति:

उच्चारण-स्थानम् संज्ञा वर्णाः
कण्ठः कण्ठ्यः अ, आ, क्, ख्, ग्, घ्, ङ्, ह्, विसर्गः
तालु तालव्यः इ, ई, च्, छ्, ज्, झ्, ञ्, य्, श्
मूर्धा मूर्धन्यः ऋ, ऋृ, ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्, र्, ष्
दन्ताः दन्त्यः लृ, त्, थ्, द्, ध्, न्, ल्, स्
ओष्ठौ ओष्ठ्यः उ, ऊ, प्, फ्, ब्, भ्, म्, उपध्मानीयः
नासिका नासिक्यः ङ्, ञ्, ण्, न्, म् (वर्गस्य पञ्चम-वर्णाः)
कण्ठतालु कण्ठतालव्यः ए, ऐ
कण्ठोष्ठम् कण्ठोष्ठ्यः ओ, औ
दन्तोष्ठम् दन्तोष्ठ्यः व्

अतिरिच्य-अभ्यास-प्रश्नाः (Additional Practice Questions)

  1. ‘ए’ वर्णस्य उच्चारण-स्थानं किम् अस्ति?
  2. ‘ट्’ वर्णस्य उच्चारण-स्थानं लिखत।
  3. कण्ठ्याः वर्णाः के सन्ति? उदाहरणेन सह स्पष्टीकुरुत।
  4. ‘व’ वर्णस्य उच्चारण-स्थानं विशिष्य किमर्थं दन्तोष्ठ्यम् इति कथ्यते?
  5. ‘श’ तथा ‘स’ वर्णयोः उच्चारण-स्थाने किं भेदः अस्ति?

उच्चारण-स्थानानां सम्यग् ज्ञानं संस्कृत-भाषायां शुद्धोच्चारणाय व्याकरण-सिद्धान्त-बोधाय च अत्यावश्यकम् अस्ति। एतान् नियमान् अभ्यस्य सम्यक् ज्ञानं प्राप्तुं शक्यते।

Author

  • CBSE Quiz Editorial Team

    Content created and reviewed by the CBSE Quiz Editorial Team based on the latest NCERT textbooks and CBSE syllabus. Our goal is to help students practice concepts clearly, confidently, and exam-ready through well-structured MCQs and revision content.