Language Tasks based on passage (भावषिक-कार्य) MCQs Quiz | Class 9
This quiz is for Class: IX, Subject: Sanskrit (Communicative) (Code 119), Unit: Part A: अपठित-अवबोधनम् (Unseen Reading), focusing on Topic: Language Tasks based on passage (भावषिक-कार्य). It covers MCQ-based language tasks such as subject–verb selection, adjective–noun pairing, synonym/antonym selection etc., carrying 3 marks. Attempt all questions and submit the quiz. After submission, you can review your answers and download a PDF of the answer sheet.
अपठित-अवबोधनम् (भावषिक-कार्य) – विस्तृत अध्ययनम्
अपठित-अवबोधनम् इति संस्कृतपरीक्षायाः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। अस्मिन् भागे एकः अपठित-गद्यांशः दीयते, यस्मात् प्रश्नानाम् उत्तराणि दातव्यानि भवन्ति। भावषिक-कार्यम् अपि अस्यैव भागः अस्ति, यत्र भाषासम्बद्धाः प्रश्नाः यथा कर्तृ-क्रियापद-मेलनम्, विशेषण-विशेष्य-मेलनम्, पर्यायपद-विपर्ययपद-चयनम् इत्यादीनि भवन्ति। एतादृशाः प्रश्नाः छात्राणां भाषाज्ञानं व्याकरणज्ञानं च परीक्षन्ते।
मुख्यबिन्दवः
- कर्तृ-क्रियापद-मेलनम् (Subject-Verb Agreement): वाक्ये कर्तृपदानुसारं क्रियापदस्य प्रयोगः आवश्यकः। यथा – बालकः पठति (एकवचनम्), बालकौ पठतः (द्विवचनम्), बालकाः पठन्ति (बहुवचनम्)।
- विशेषण-विशेष्य-मेलनम् (Adjective-Noun Agreement): विशेषणं विशेष्यपदानुसारं लिङ्ग-वचन-विभक्तिषु भवति। यथा – सुन्दरः बालकः, सुन्दरी बालिका, सुन्दरं फलम्।
- पर्यायपद-चयनम् (Synonym Selection): गद्यांशे प्रयुक्तस्य कस्यचित् पदस्य समानार्थकं पदं चिनुत। यथा – सूर्यः-भानुः, जलम्-वारि।
- विपर्ययपद-चयनम् (Antonym Selection): गद्यांशे प्रयुक्तस्य कस्यचित् पदस्य विपरीतार्थकं पदं चिनुत। यथा – दिनम्-रात्रिः, श्वेतः-कृष्णः।
- सर्वनाम-प्रयोगः (Pronoun Usage): सर्वनामपदानि संज्ञापदानां स्थाने प्रयुज्यन्ते। ‘सः कस्मयै प्रयुक्तम्?’ इति प्रश्ने, सर्वनामपदं यत् संज्ञापदं सूचयति तत् उत्तरं भवति।
अभ्यास-तालिका (Practice Table)
| मूलपदम् | पर्यायपदम् | विपर्ययपदम् |
|---|---|---|
| जलम् | वारि, नीरम् | शुष्कम् |
| अग्निः | वह्निः, पावकः | जलम् |
| गुरुः | शिक्षकः, आचार्यः | शिष्यः |
| सुखम् | आनन्दः, प्रमोदः | दुःखम् |
शीघ्र-पुनरावृत्तिः (Quick Revision)
- गद्यांशं ध्यानपूर्वकं पठन्तु।
- प्रश्नानाम् अर्थं सम्यक् अवगच्छन्तु।
- व्याकरणनियमान् स्मरन्तु।
- प्रदत्तविकल्पेषु शुद्धतमं उत्तरं चिनुत।
- कर्तृ-क्रियायोः, विशेषण-विशेष्ययोः च लिङ्ग-वचन-विभक्ति-मेलनं पश्यन्तु।
अतिरिक्त-अभ्यासप्रश्नाः (5 Extra Practice Questions)
- ‘हस्तः’ इति पदस्य पर्यायपदं किम्?
उत्तरम्: (ब) करः
- ‘सत्यम्’ इति पदस्य विपर्ययपदं किम्?
उत्तरम्: (अ) असत्यम्
- जनाः उद्याने ________। (भ्रम् धातु लट् लकार बहुवचनम्)
उत्तरम्: (स) भ्रमन्ति
- तौ ________ फलानि खादतः। (मधुर विशेषणम् द्विवचनम्)
उत्तरम्: (स) मधुरे
- सीता भोजनं पचति। सा अतीव कुशला अस्ति। अत्र ‘सा’ इति सर्वनामपदं कस्मयै प्रयुक्तम्?
उत्तरम्: (द) सीता
