Context-based Meaning Writing MCQs Quiz | Class 9
अयम् अभ्यासः नवमकक्षायाः संस्कृतम् (122) विषये, ‘दृष्ट-अवबोधनम्’ इति एकके, ‘सन्दर्भानुसारम् अर्थलेखनस्य बहुविकल्पीयप्रश्नः’ इति पाठ्यांशाधारेण निर्मितः अस्ति। विशेषतः अत्र सन्दर्भानुसारम् अर्थलेखनं परीक्ष्यते (चत्वारि पदानि, प्रत्येकं 0.5 अङ्कात्मकं, कुलम् 2 अङ्काः)। दश प्रश्नान् समाप्य स्वपरिणामं ज्ञातुं ‘Submit Quiz’ इत्यत्र नुदन्तु, अनन्तरं ‘Download Answer PDF’ इत्यनेन उत्तरपत्रिकां डाउनलोड कुर्वन्तु।
सन्दर्भानुसारम् अर्थलेखनम्
सन्दर्भानुसारम् अर्थलेखनम् अर्थात् कस्यापि शब्दस्य अथवा पदस्य तस्मिन् वाक्ये यः विशिष्टः अर्थः प्रयुज्यते, तं ज्ञातुं सामर्थ्यम्। संस्कृते एकादश शब्दानां बहवः अर्थाः भवन्ति, अतः शब्दस्य चयनं तस्य वाक्यस्य वा सन्दर्भानुसारं कर्तव्यम्।
मुख्यबिन्दवः:
- वाक्यस्य सन्दर्भः: प्रथमं सम्पूर्णं वाक्यं पठित्वा तस्य भावं अवगच्छन्तु। शब्दस्य अर्थः प्रायशः वाक्यस्य अन्यैः शब्दैः सह सम्बद्धः भवति।
- पदस्य प्रकृतिः: शब्दः संज्ञा, सर्वनाम, विशेषणम्, क्रियापदं वा किम् अस्ति इति ज्ञातुं प्रयत्नं कुर्वन्तु।
- धातु-प्रत्यय-उपसर्ग-संयोगः: धातवः प्रत्ययाः उपसर्गाः च मिलित्वा शब्दस्य अर्थं परिवर्तयन्ति। यथा – ‘गम्’ धातुः। ‘गच्छति’ (गच्छति), ‘आगच्छति’ (आगच्छति), ‘निर्गच्छति’ (निर्गच्छति) – एतेषां सर्वेषां भिन्नाः अर्थाः सन्ति।
- पर्यायवाचिपदानि: यदि कस्यचित् शब्दस्य अर्थं न जानन्ति, तर्हि तस्य पर्यायवाचिपदानि स्मर्तुं प्रयत्नं कुर्वन्तु ये वाक्ये फिट् भवेयुः।
- विपरीतार्थकाः शब्दाः: कदाचित् विपरीतार्थकस्य ज्ञानं अपि समीचीनम् अर्थं ज्ञातुं साहाय्यं करोति।
- अभ्यासः: अधिकेन अभ्यासेन एव एषा कुशलता वर्धते। पाठ्यपुस्तकात् पदानि चित्वा तेषां सन्दर्भानुसारं अर्थं ज्ञातुं प्रयत्नं कुर्वन्तु।
त्वरितं पुनरावलोकनम्:
- शब्दस्य मूलं अर्थं ज्ञातुं प्रयत्नं कुर्वन्तु।
- वाक्यस्य भावं समग्रतया अवगच्छन्तु।
- विकल्पेषु समीचीनतमं अर्थं चिनुत।
- प्रत्यय-उपसर्गयोः प्रभावं विस्मरन्तु मा।
अभ्यासार्थं पञ्च अन्ये प्रश्नाः:
1. “सज्जनः सत्यं वदति, प्रियं वदति च।” अत्र ‘प्रियं’ इत्यस्य कः अर्थः?
(A) कटुवचनम्
(B) मधुरवचनम्
(C) असत्यम्
(D) अप्रियम्
उत्तरम्: (B) मधुरवचनम्
2. “नदी पर्वतात् प्रवहति।” अत्र ‘प्रवहति’ इत्यस्य कः अर्थः?
(A) तिष्ठति
(B) उपविशति
(C) वहति
(D) आरोहति
उत्तरम्: (C) वहति
3. “छात्रः परिश्रमेण पठति।” अत्र ‘परिश्रमेण’ इत्यस्य कः अर्थः?
(A) आनन्देन
(B) मौनेन
(C) उद्यमेन
(D) आलस्येन
उत्तरम्: (C) उद्यमेन
4. “सूर्येण जगत् प्रकाशितम्।” अत्र ‘प्रकाशितम्’ इत्यस्य कः अर्थः?
(A) अन्धकारमयम्
(B) उज्ज्वलितम्
(C) गुप्तम्
(D) लुप्तम्
उत्तरम्: (B) उज्ज्वलितम्
5. “अहं मित्रं सह गच्छामि।” अत्र ‘सह’ इत्यस्य कः अर्थः?
(A) विना
(B) सार्धम्
(C) पृथक्
(D) विरुद्धम्
उत्तरम्: (B) सार्धम्
