Prose Extract Based Questions MCQs Quiz | Class 9
अयम् अभ्यासः नवमकक्षायै संस्कृतविषये, पठित-अवबोधनम् इति एकके, दृष्टगद्यांश-आधारित-बहुविकल्पीय-प्रश्नोत्तर-अभ्यासः अस्ति। अयं दृष्टगद्यांशः, एकपदेन पूर्णवाक्येन च उत्तराणि, तथा भाषाकार्यम् (कर्तृ-क्रिया, विशेषण-विशेष्य, पर्याय-विलोम च) इत्येतानि विषयान् आच्छादयति। स्वज्ञानं परीक्षस्व, अनन्तरं परिणामान् दृष्ट्वा उत्तर-पत्रिकायाः PDF अधः स्वीकुरु।
पठित-अवबोधनम्: विस्तृतं स्पष्टीकरणम्
पठित-अवबोधनम् (Seen Comprehension) इत्यस्य उद्देश्यं दत्तगद्यांशं सम्यक् अवगन्तुं तदाधारेण च प्रश्नानाम् उत्तराणि दातुं क्षमतायाः परीक्षणम् अस्ति। संस्कृते अयम् भागः छात्राणां पठन-क्षमतां, शब्दज्ञानं, व्याकरण-ज्ञानं च परीक्षते।
पठित-अवबोधनस्य महत्त्वपूर्णानि बिन्दवः
- सर्वप्रथमं गद्यांशं शान्तभावेन द्विवारं पठनीयम्।
- प्रश्नान् पठित्वा गद्यांशे तेषां उत्तरस्थानं अन्वेष्टव्यम्।
- भाषाकार्यस्य प्रश्नेषु व्याकरण-नियमाः स्मर्तव्याः।
- उत्तराणि गद्यांशानुसारं भवेयुः, न तु स्वमतम्।
एकपदेन उत्तरत (One-word Answers)
एतेषु प्रश्नषु केवलम् एकस्मिन् पदे उत्तरं दातव्यम्। उत्तरं गद्यांशादेव चित्वा लेखनीयम्।
उदाहरणम्:
गद्यांशः: ‘कश्चित् निर्धनः जनः भूरी परिश्रम्य धनम् उपार्जितवान्।’
प्रश्नः: ‘कः धनम् उपार्जितवान्?’
उत्तरम्: ‘जनः’ अथवा ‘निर्धनः’ (गद्यांशानुसारम्)
पूर्णवाक्येन उत्तरत (Full Sentence Answers)
एतेषु प्रश्नषु पूर्णवाक्येन उत्तरं दातव्यम्। प्रश्नवाचकपदं निष्कास्य तस्य स्थाने उत्तरपदं संस्थाप्य वाक्यं पूर्णं करणीयम्।
उदाहरणम्:
गद्यांशः: ‘सः प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छति स्म।’
प्रश्नः: ‘सः कुत्र गच्छति स्म?’
उत्तरम्: ‘सः प्रतिदिनं विद्यालयं गच्छति स्म।’
भाषाकार्यम् (Language Work)
१. कर्तृ-क्रिया पदयोः अन्वितिः (Subject-Verb Agreement)
अत्र कर्तृपदं क्रियापदं च चिन्नीयम्। कर्तृपदे या विभक्तिः, यत् वचनं, यत् लिङ्गं च भवति, क्रियापदेऽपि तदनुसारमेव रूपं भवति।
उदाहरणम्:
- ‘बालकः क्रीडति।’ (कर्ता: बालकः, क्रिया: क्रीडति)
- ‘बालकाः क्रीडन्ति।’ (कर्ता: बालकाः, क्रिया: क्रीडन्ति)
२. विशेषण-विशेष्य पदयोः अन्वितिः (Adjective-Noun Agreement)
विशेषणं विशेष्यस्य गुणादिकं दर्शयति। विशेषणपदं विशेष्यस्य लिङ्ग-विभक्ति-वचनानुसारं भवति।
उदाहरणम्:
- ‘सुन्दरं पुस्तकम्’ (विशेषणम्: सुन्दरम्, विशेष्यम्: पुस्तकम्)
- ‘नीला शाटिका’ (विशेषणम्: नीला, विशेष्यम्: शाटिका)
३. पर्यायपदानि (Synonyms)
समानार्थकपदानि पर्यायपदानि उच्यन्ते। एतेषां चयनं गद्यांशे दत्तपदानुसारं करणीयम्।
उदाहरणम्:
- ‘जलम्’ – पानीयम्, वारि
- ‘सूर्यः’ – रविः, भास्करः
४. विलोमपदानि (Antonyms)
विपरीतार्थकाः शब्दाः विलोमपदानि उच्यन्ते। एतेषां चयनं गद्यांशे दत्तपदानुसारं करणीयम्।
उदाहरणम्:
- ‘सुखम्’ – दुःखम्
- ‘दिनम्’ – रात्रिः
महत्त्वपूर्णानि पर्याय-विलोम पदानि
| पदम् | पर्यायपदम् | विलोमपदम् |
|---|---|---|
| जलम् | वारि, पानीयम् | शुष्कम् |
| अग्निः | पावकः, वह्निः | जलम् |
| सूर्यः | रविः, भास्करः | चन्द्रः |
| ज्ञानम् | विद्या, बोधः | अज्ञानम् |
| सुखम् | प्रमोदः, आनन्दः | दुःखम् |
शीघ्रं पुनरावलोकनम्
- गद्यांशं सम्यक् पठन्तु।
- प्रश्नान् अवगच्छन्तु।
- उत्तराणि गद्यांशादेव लिखन्तु।
- भाषाकार्यं व्याकरणनियमानुसारेण कुर्वन्तु।
- एकपदेन तथा पूर्णवाक्येन उत्तराणां भेदं जानीत।
अभ्यासार्थं पञ्च प्रश्नाः (5 Practice Questions)
-
वृक्षस्य अधः एकः पथिकः विश्रामं करोति स्म। ‘पथिकः’ इति पदस्य पर्यायपदं किम्?
- क) मार्गचारी
- ख) गृहस्थः
- ग) नाविकः
- घ) चालकः
- उत्तरम्: क) मार्गचारी
-
कृषकः क्षेत्रं कर्षति। अत्र ‘कर्तृपदं’ किम्?
- क) क्षेत्रम्
- ख) कृषकः
- ग) कर्षति
- घ) जलम्
- उत्तरम्: ख) कृषकः
-
नद्याः शीतलम् जलम्। अत्र ‘विशेषणपदं’ किम्?
- क) नद्याः
- ख) जलम्
- ग) शीतलम्
- घ) अस्ति
- उत्तरम्: ग) शीतलम्
-
‘आगमनेन’ इति पदस्य विलोमपदं किम्?
- क) गमनेन
- ख) उपस्थित्या
- ग) प्राप्त्या
- घ) दर्शनेन
- उत्तरम्: क) गमनेन
-
अध्यापकः छात्रेभ्यः पाठं पाठयति। ‘पाठयति’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
- क) छात्रेभ्यः
- ख) पाठम्
- ग) अध्यापकः
- घ) कः
- उत्तरम्: ग) अध्यापकः
