Marks Allocation (Grammar) MCQs Quiz | Class 9
This quiz is for Class: IX, Subject: Sanskrit (122), Unit: Section C: Applied Grammar, covering topics like Sandhi (4 marks), Shabdarupa (4 marks), Dhaturupa (4 marks), Karak/Upapada vibhakti (4 marks), Pratyaya (3 marks), Numbers (2 marks), Upasarga (2 marks), Avyaya (2 marks) for a total of 25 marks. Attempt all 10 multiple-choice questions and then submit to see your score. You can also download a PDF of your answers for revision.
संस्कृतव्याकरणस्य महत्त्वपूर्णं विषयाणां परिचयः
नवमकक्षार्थं संस्कृतव्याकरणं महत्त्वपूर्णानां विषयाणां समुच्चयः अस्ति यः संस्कृतभाषायाः शुद्धप्रयोगं ज्ञातुं साहाय्यं करोति। अस्मिन् भागे वयं सन्धिः, शब्दरूपाणि, धातुरूपाणि, कारक/उपपदविभक्तिः, प्रत्ययाः, संख्याः, उपसर्गाः, अव्ययानि च इत्यादिविषयान् विस्तरेण पठामः। एतेषां विषयाणां सम्यग् ज्ञानं परीक्षायां उत्तमान् अङ्कान् प्राप्तुं सहायकं भवति।
१. सन्धिः (Sandhi)
सन्धिः नाम द्वयोः वर्णयोः मेलनं यस्मात् तयोः स्थाने एकः नवीनः वर्णः आगच्छति।
- स्वरसन्धिः: स्वराणां मेलनम्। उदा. `विद्या + आलयः = विद्यालयः` (दीर्घसन्धिः), `सूर्य + उदयः = सूर्योदयः` (गुणसन्धिः)।
- व्यञ्जनसन्धिः: व्यञ्जनानां स्वरेण वा व्यञ्जनेन वा मेलनम्। उदा. `सत् + चित् = सच्चित्`, `जगत् + ईशः = जगदीशः`।
- विसर्गसन्धिः: विसर्गस्य (:) अन्यवर्णैः सह मेलनम्। उदा. `नमः + ते = नमस्ते`, `मनः + हरः = मनोहरः`।
२. शब्दरूपाणि (Shabdarupa)
शब्दानां विभक्त्यनुसारं वचनानुसारं च रूपाणि शब्दरूपाणि कथ्यन्ते। एतेषां स्मरणात् वाक्येषु शुद्धप्रयोगः शक्यते।
- उदाहरणम् (अकारान्त पुल्लिंग ‘राम’ शब्दः): प्रथमा: रामः, रामौ, रामाः; द्वितीया: रामम्, रामौ, रामान्; तृतीया: रामेण, रामाभ्याम्, रामैः।
- उदाहरणम् (इकारान्त पुल्लिंग ‘मुनि’ शब्दः): प्रथमा: मुनिः, मुनी, मुनयः; द्वितीया: मुनिम्, मुनी, मुनीन्।
- उदाहरणम् (ईकारान्त स्त्रीलिंग ‘नदी’ शब्दः): प्रथमा: नदी, नद्यौ, नद्यः; पञ्चमी: नद्याः, नदीभ्याम्, नदीभ्यः।
३. धातुरूपाणि (Dhaturupa)
क्रियापदानां कालानुसारं, पुरुषानुसारं, वचनानुसारं च रूपाणि धातुरूपाणि कथ्यन्ते। मुख्यतः पञ्चलकाराः महत्त्वपूर्णाः सन्ति।
- लट् लकारः (वर्तमानकालः) – यथा `पठ्` धातोः – पठति, पठतः, पठन्ति।
- लृट् लकारः (भविष्यत्कालः) – यथा `पठ्` धातोः – पठिष्यति, पठिष्यतः, पठिष्यन्ति।
- लङ् लकारः (भूतकालः) – यथा `पठ्` धातोः – अपठत्, अपठताम्, अपठन्।
- विधिलिङ्ग् लकारः (प्रेरणार्थकः/इच्छार्थकः) – यथा `पठ्` धातोः – पठेत्, पठेताम्, पठेयुः।
- लोट् लकारः (आज्ञार्थकः) – यथा `पठ्` धातोः – पठतु, पठताम्, पठन्तु।
४. कारक/उपपद विभक्तिः (Karak/Upapada Vibhakti)
कारकाणि क्रियायाः सह साक्षात् सम्बन्धं दर्शयन्ति। उपपदविभक्तिः तु विशेषपदस्य सान्निध्यात् प्रयुज्यते।
- कारकम्: क्रियान्वयित्वं कारकम्। षष्ठी विभक्तिः कारकं न मन्यते। (कर्ता – प्रथमा, कर्म – द्वितीया, करणम् – तृतीया (यथा `रामेण`), सम्प्रदानम् – चतुर्थी, अपादानम् – पञ्चमी (यथा `वृक्षात्`), अधिकरणम् – सप्तमी)।
- उपपदविभक्तिः: विशिष्टपदानां योगे विभक्तीनां प्रयोगः। उदा. `सह` इति योगे तृतीया (यथा `पित्रा सह`), `नमः` इति योगे चतुर्थी (यथा `गणेशाय नमः`), `विना` इति योगे द्वितीया/तृतीया/पञ्चमी।
५. प्रत्ययाः (Pratyaya)
धातूनां शब्दानां वा पश्चात् योज्यमानाः शब्दांशाः ये अर्थं परिवर्तयन्ति वा विशिष्टं अर्थं ददति।
- कृत् प्रत्ययाः (धातुभ्यः):
- क्त्वा: ‘करके’ इत्यर्थे। उदा. `पठ् + क्त्वा = पठित्वा`, `गम् + क्त्वा = गत्वा`।
- तुमुन्: ‘के लिए’ इत्यर्थे। उदा. `पठ् + तुमुन् = पठितुम्`, `खाद् + तुमुन् = खादितुम्`।
- ल्यप्: `क्त्वा` इव, परन्तु उपसर्गेण सह धातुः चेत्। उदा. `आ + गम् + ल्यप् = आगत्य`।
६. संख्याः (Numbers)
संस्कृतभाषायां संख्यानां प्रयोगः लिङ्गानुसारेण भिन्नः भवति।
- १ (एक): एकः (पु.), एका (स्त्री.), एकम् (नपुं.)
- २ (द्वि): द्वौ (पु.), द्वे (स्त्री./नपुं.)
- ३ (त्रि): त्रयः (पु.), तिस्रः (स्त्री.), त्रीणि (नपुं.)
- ४ (चतुर्): चत्वारः (पु.), चतस्रः (स्त्री.), चत्वारि (नपुं.)
- ५ (पञ्च), ६ (षट्), ७ (सप्त), ८ (अष्ट), ९ (नव), १० (दश) – एतेषु लिङ्गभेदः नास्ति।
७. उपसर्गाः (Upasarga)
धातूनां पूर्वं योज्यमानाः शब्दांशाः ये धातोरर्थं परिवर्तयन्ति वा विशेषयन्ति। द्वाविंशति उपसर्गाः सन्ति (प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, निस्, निर्, दुस्, दुर्, वि, आङ् (आ), नि, अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि, उप)।
- उदा. `गम्` (जाना) -> `आ + गम् = आगच्छति` (आना), `अनु + गम् = अनुगच्छति` (पीछे जाना)।
८. अव्ययानि (Avyaya)
यानि पदानि त्रिषु लिङ्गेषु, सर्वासु विभक्तिषु, सर्वेषु वचनेषु च सदृशानि एव तिष्ठन्ति, न व्ययीभवन्ति, तानि अव्ययानि इति कथ्यन्ते।
- उदा. अत्र, तत्र, यत्र, कुत्र, अधुना, यदा, तदा, कदा, सर्वदा, च, अपि, इव, यथा, तथा, श्वः, ह्यः, परश्वः, उपरि, अधः, बहिः, अन्तः, सह, विना।
संक्षेपिकी पुनरावृत्तिः (Quick Revision)
- सन्धिः – वर्णमेलनम्। स्वर, व्यञ्जन, विसर्गभेदेन त्रिधा।
- शब्दरूपाणि – लिङ्ग-वचन-विभक्तिभेदेन शब्दाकारपरिवर्तनम्।
- धातुरूपाणि – काल-पुरुष-वचनभेदेन क्रियाकारपरिवर्तनम्।
- कारकम् – क्रियायाः सह साक्षात् सम्बन्धः। षट् कारकाणि।
- उपपदविभक्तिः – विशिष्टपदयोगे विभक्तिप्रयोगः।
- प्रत्ययाः – धातोः वा नाम्नः पश्चात् योज्यमानः शब्दांशः।
- संख्याः – १-४ पर्यन्तं लिङ्गभेदः, अनन्तरं न।
- उपसर्गाः – धातोः पूर्वं योज्यमानः शब्दांशः, अर्थपरिवर्तनम्।
- अव्ययानि – अविनाशीनि पदानि।
अभ्यासप्रश्नाः (Practice Questions)
- `इति + आदिः` इत्यस्य सन्धिं कुरुत।
(A) इतादिः (B) इत्यादिः (C) इत्यदिः (D) इतियादिः
उत्तरम्: (B) इत्यादिः - `गुरु` शब्दस्य चतुर्थी एकवचनं किम्?
(A) गुरोः (B) गुरवे (C) गुरुम् (D) गुरुणा
उत्तरम्: (B) गुरवे - `गच्छेयुः` इत्यस्मिन् पदे कः पुरुषः, किं वचनं च?
(A) प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (B) मध्यमपुरुषः, एकवचनम् (C) उत्तमपुरुषः, द्विवचनम् (D) प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
उत्तरम्: (A) प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् - `अलम् विवादनेन।` अत्र `विवादनेन` इत्यस्मिन् पदे का विभक्तिः?
(A) प्रथमा (B) द्वितीया (C) तृतीया (D) चतुर्थी
उत्तरम्: (C) तृतीया - `वि + ज्ञा + ल्यप्` इत्यस्य संयोगं कुरुत।
(A) विज्ञाय (B) विज्ञात्वा (C) विज्ञातुम् (D) विज्ञायते
उत्तरम्: (A) विज्ञाय
