Avyaya (Indeclinables) MCQs Quiz | Class 9
This quiz for Class IX Sanskrit (Subject Code 122) focuses on Unit: Section C: Applied Grammar, specifically on Avyaya (Indeclinables). It covers various types of Avyayas including those indicating place (Sthāna: atra, tatra, anyatra, sarvatra, yatra, ekatra, ubhayatra), time (Kāla: yadā/tadā/sarvadā/ekadā, pūrvam, adhunā, adya, śvaḥ, hyāḥ), interrogative (Praśna: kim, kutra, kati, kadā, kutaḥ, katham, kimartham), and others (Anyāni: ca, api, yadi, tarhi, yathā, tathā, samyak, eva). Attempt all 10 multiple-choice questions and then submit to see your results. You can also download a PDF of your answers.
अव्ययानि (Indeclinables) – विस्तृतं ज्ञानम्
अव्ययानि संस्कृतव्याकरणस्य महत्त्वपूर्णानि पदानि सन्ति, येषु लिङ्ग, वचन, विभक्ति, पुरुष, काल इत्यादीनां कारणेन कोऽपि विकारः न भवति। यानि पदानि सर्वदा एकरूपेणैव तिष्ठन्ति, तानि अव्ययानि इति कथ्यन्ते। एतानि त्रिलिङ्गेषु, सर्वासु विभक्तिषु, सर्वेषु वचनेषु च समानरूपेण प्रयुज्यन्ते।
अव्ययानां प्रमुखप्रकाराः
अध्ययनस्य सौकर्याय अव्ययानि कतिपयेषु वर्गेषु विभज्यन्ते। अत्र केचन प्रमुखवर्गाः प्रदत्ताः सन्ति:
१. स्थानवाचक अव्ययानि (Place Indicating Indeclinables)
एतानि अव्ययानि कस्यचित् स्थानस्य बोधं कारयन्ति।
- अत्र (here) – यथा: अत्र जलम् अस्ति। (Here is water.)
- तत्र (there) – यथा: तत्र वृक्षः अस्ति। (There is a tree.)
- अन्यत्र (elsewhere) – यथा: सः अन्यत्र गतः। (He went elsewhere.)
- सर्वत्र (everywhere) – यथा: ईश्वरः सर्वत्र अस्ति। (God is everywhere.)
- यत्र (wherever) – यथा: यत्र धर्मः तत्र जयः। (Wherever there is righteousness, there is victory.)
- एकत्र (at one place) – यथा: सर्वे छात्राः एकत्र उपविशन्ति। (All students sit at one place.)
- उभयत्र (at both places) – यथा: पठनं पाठनं च उभयत्र आवश्यकम्। (Reading and teaching are necessary at both places.)
२. कालवाचक अव्ययानि (Time Indicating Indeclinables)
एतानि अव्ययानि कस्यचित् कालस्य (समयस्य) बोधं कारयन्ति।
- यदा (when) – यथा: यदा वर्षा भवति तदा मयूराः नृत्यन्ति। (When it rains, peacocks dance.)
- तदा (then) – यथा: यदा सूर्यः उदेति तदा अन्धकारः गच्छति। (When the sun rises, then darkness goes away.)
- सर्वदा (always) – यथा: सत्यं सर्वदा वद। (Always speak the truth.)
- एकदा (once) – यथा: एकदा एकः नृपः आसीत्। (Once there was a king.)
- पूर्वम् (before) – यथा: भोजनात् पूर्वम् हस्तौ प्रक्षालय। (Wash hands before eating.)
- अधुना (now) – यथा: अधुना अहं पठामि। (Now I read.)
- अद्य (today) – यथा: अद्य सोमवासरः। (Today is Monday.)
- श्वः (tomorrow) – यथा: श्वः अवकाशः अस्ति। (Tomorrow is a holiday.)
- ह्यः (yesterday) – यथा: ह्यः मम परीक्षा आसीत्। (Yesterday was my exam.)
३. प्रश्नवाचक अव्ययानि (Interrogative Indeclinables)
एतानि अव्ययानि प्रश्नं कर्तुं प्रयुज्यन्ते।
- किम् (what/why) – यथा: त्वं किम् इच्छसि? (What do you want?)
- कुत्र (where) – यथा: भवान् कुत्र गच्छति? (Where are you going?)
- कति (how many) – यथा: तव कति पुस्तकानि सन्ति? (How many books do you have?)
- कदा (when) – यथा: सः कदा आगमिष्यति? (When will he come?)
- कुतः (from where) – यथा: त्वं कुतः आगच्छसि? (Where do you come from?)
- कथम् (how) – यथा: भवान् कथम् अस्ति? (How are you?)
- किमर्थम् (for what purpose) – यथा: एतत् किमर्थम् अस्ति? (For what purpose is this?)
४. अन्यानि अव्ययानि (Other Indeclinables)
एतेषां अतिरिक्तम् अपि बहूनि अव्ययानि सन्ति, येषां प्रयोगः भिन्नार्थेषु भवति।
- च (and) – यथा: रामः लक्ष्मणः च गच्छतः। (Rama and Lakshmana go.)
- अपि (also/even) – यथा: अहम् अपि पठामि। (I also read.)
- यदि (if) – यथा: यदि त्वं पठसि तर्हि उत्तीर्णः भविष्यसि। (If you read, then you will pass.)
- तर्हि (then) – (उपर्युक्त उदाहरणम् पश्यतु)
- यथा (as) – यथा राजा तथा प्रजा। (As the king, so the subjects.)
- तथा (so) – (उपर्युक्त उदाहरणम् पश्यतु)
- सम्यक् (properly/well) – यथा: छात्रः सम्यक् उत्तरं ददाति। (The student gives the answer properly.)
- एव (only/indeed) – यथा: सत्यम् एव जयते। (Truth alone triumphs.)
त्वरितपुनरावृत्तिः (Quick Revision)
अव्ययानि अविनाशीनि पदानि सन्ति, येषां रूपं कदापि न परिवर्तते। एतानि संस्कृतवाक्यानां संरचनायां महत्त्वपूर्णं भूमिकां निर्वहन्ति। मुख्यतया स्थान, काल, प्रश्न, तथा अन्यसम्बन्धि अव्ययानि भवन्ति।
अभ्यासप्रश्नाः (Practice Questions)
- अधोलिखितेषु अव्ययपदं किम्?
(क) फलम् (ख) नदी (ग) अद्य (घ) बालकः
उत्तरम्: (ग) अद्य - ‘यदा’ इत्यस्य अर्थः कः?
(क) कदा (ख) तदा (ग) यतः (घ) यस्मिन् काले
उत्तरम्: (घ) यस्मिन् काले - वाक्ये रिक्तस्थानं पूरयत: ‘____ वर्षा भवति, ____ मयूराः नृत्यन्ति।’
(क) यथा, तथा (ख) यदि, तर्हि (ग) यदा, तदा (घ) अत्र, तत्र
उत्तरम्: (ग) यदा, तदा - ‘कुत्र’ इत्यस्य प्रयोगः किमर्थं भवति?
(क) कालज्ञानाय (ख) स्थानज्ञानाय (ग) कारणज्ञानाय (घ) संख्याज्ञानाय
उत्तरम्: (ख) स्थानज्ञानाय - ‘सत्यम् ____ वद।’ अत्र उचितम् अव्ययं योजयत।
(क) अपि (ख) च (ग) एव (घ) तर्हि
उत्तरम्: (ग) एव
