Karak & Upapada Vibhakti (Usage Sets) MCQs Quiz | Class 9
This quiz on Sanskrit Class IX, from Unit ‘Section C: Applied Grammar’, covers ‘Karak & Upapada Vibhakti (Usage Sets)’, specifically focusing on Ṣaṣṭhī vibhakti with ‘upari’, ‘adhaḥ’, ‘purataḥ’, ‘pṛṣṭhataḥ’, and ‘nirdhāraṇe’. Test your knowledge of these grammatical concepts. After attempting all 10 multiple-choice questions, click ‘Submit Quiz’ to see your score and detailed answers. You can also download a personalized PDF answer sheet for future revision.
कारक एवं उपपद विभक्ति: षष्ठीविभक्तिप्रयोगः
संस्कृतव्याकरणे कारकव्यवस्था उपपदविभक्तिनियमौ च महत्त्वपूर्णौ स्तः। यदा क्रियापदं विना कस्यचित् पदस्य अन्येन पदेन सह सम्बन्धः विशेषशब्दैः सह भवति, तदा तस्य पदस्य विभक्तिः तेन विशेषशब्देन (उपपदेन) निर्धारिता भवति। अत्र वयं षष्ठीविभक्तेः उपपदनियमान् तथा निर्धारणनियमं च ज्ञास्यामः।
१. षष्ठीविभक्तिः (Genitive Case)
सामान्यतः षष्ठी विभक्तिः सम्बन्धं दर्शयति। यथा – ‘रामस्य पुस्तकम्’ (राम की पुस्तक)। परन्तु केषाञ्चित् अव्ययपदानां योगेऽपि षष्ठी विभक्तिः भवति।
२. उपपदविभक्तिः षष्ठी (Upapada Vibhakti – Ṣaṣṭhī)
- उपरि (ऊपर/on): यस्य उपरि किञ्चित् वस्तु भवति, तस्मिन् षष्ठी। यथा – “वृक्षस्य उपरि खगः तिष्ठति।” (पेड़ के ऊपर पक्षी बैठा है।)
- अधः (नीचे/below): यस्य अधः किञ्चित् वस्तु भवति, तस्मिन् षष्ठी। यथा – “भूमेः अधः जलं वर्तते।” (भूमि के नीचे जल है।)
- पुरतः (सामने/in front of): यस्य पुरतः किञ्चित् भवति, तस्मिन् षष्ठी। यथा – “गृहस्य पुरतः वाटिका अस्ति।” (घर के सामने बगीचा है।)
- पृष्ठतः (पीछे/behind): यस्य पृष्ठतः किञ्चित् भवति, तस्मिन् षष्ठी। यथा – “विद्यालयस्य पृष्ठतः क्रीडाङ्गणम् अस्ति।” (विद्यालय के पीछे खेल का मैदान है।)
३. निर्धारणे षष्ठी (Ṣaṣṭhī in Nirdhāraṇe)
यदा बहुषु एकस्य विशिष्टतां निर्धार्यते, तदा यस्मात् समूहात् निर्धारणं क्रियते, तस्मिन् समूहे षष्ठी अथवा सप्तमी विभक्तिः भवति। अस्मिन् सन्दर्भे वयं षष्ठीविभक्तिं पश्यामः।
उदाहरणानि (Examples):
- “कवीनाम् कालिदासः श्रेष्ठः।” (कवियों में कालिदास श्रेष्ठ है।)
- “नराणाम् मोहनः बलवान्।” (मनुष्यों में मोहन बलवान है।)
- “नदीनां गङ्गा पवित्रा।” (नदियों में गंगा पवित्र है।)
संक्षिप्त पुनरावलोकनम् (Quick Revision List)
उपरियोगे षष्ठी।अधःयोगे षष्ठी।पुरतःयोगे षष्ठी।पृष्ठतःयोगे षष्ठी।- निर्धारणे समूहवाचिपदे षष्ठी।
अभ्यासप्रश्नाः (Extra Practice Questions)
- विद्यालयस्य ______ छात्राः क्रीडन्ति। (पुरतः)
- आसनस्य ______ पुस्तकम् अस्ति। (उपरि)
- आकाशस्य ______ मेघेभ्यः वर्षति। (अधः)
- भारतीयानाम् ______ द्रोणाचार्यः धनुर्विद्यायां निपुणः। (शिक्षकाणाम्)
- राजधानीतः ______ ग्रामः अस्ति। (पृष्टतः)
