Karak & Upapada Vibhakti (Usage Sets) MCQs Quiz | Class 9
This quiz is designed for Class IX students covering Sanskrit (122), specifically Unit: Section C: Applied Grammar. It focuses on Karak & Upapada Vibhakti (Usage Sets), with special emphasis on Pañcamī Vibhakti usage with verbs/prepositions like vinā, bahiḥ, bhī, rakṣ, and ṛte. Test your knowledge, submit your answers, and download a detailed PDF of your results!
कारक-उपपदविभक्तिः (पञ्चमी विभक्तिः)
संस्कृतव्याकरणे कारकाणां विभक्तीनां च महत्त्वपूर्णं स्थानम् अस्ति। कारकाणि क्रियायाः सह संबन्धं प्रदर्शयन्ति, उपपदविभक्तयः तु कतिपयपदानां योगे विशिष्टां विभक्तिं निर्दिशन्ति। अत्र वयं पञ्चमीविभक्तेः विशिष्टप्रयोगान् अध्येष्यामहे, विशेषतः ‘विना’, ‘बहिः’, ‘भी’, ‘रक्ष्’, ‘ऋते’ इत्यादिपदैः सह।
कारकः अपादानम् (पञ्चमी)
यस्मात् वस्तुनः विभागः भवति, तत् अपादानम् इति उच्यते। अपादाने पञ्चमी भवति (सूत्रम् – ‘ध्रुवमपायेऽपादानम्’)।
- **उदाहरणम्:** वृक्षात् पत्रं पतति। (वृक्षात् – अपादानम्)
- **उदाहरणम्:** मेघात् जलं वर्षति। (मेघात् – अपादानम्)
उपपदविभक्तिः पञ्चमी
कतिपयपदानां योगे सदैव पञ्चमी विभक्तिः प्रयुज्यते:
- **विना (without):** विना योगे द्वितीया, तृतीया, पञ्चमी च भवन्ति। किन्तु, अत्र पञ्चमीप्रयोगे अधिकं ध्यानं देयम्।
- **उदाहरणम्:** ज्ञानात् विना सुखं न।
- **उदाहरणम्:** धनात् विना जीवनं कष्टकरम्।
- **बहिः (outside):** बहिः इत्यस्य योगे पञ्चमी भवति।
- **उदाहरणम्:** ग्रामात् बहिः कूपः अस्ति।
- **उदाहरणम्:** गृहात् बहिः मा गच्छ।
- **भी (to fear), त्रा (to save):** भीत्राऽर्थानां भयहेतुः पञ्चमीं प्राप्नोति। (The cause of fear takes Pañcamī).
- **उदाहरणम्:** चौरात् बिभेति बालकः।
- **उदाहरणम्:** पापात् त्रायते।
- **रक्ष् (to protect):** रक्ष् धातोः योगे यस्मात् रक्षति तस्मिन् पञ्चमी भवति।
- **उदाहरणम्:** पापात् रक्षति।
- **उदाहरणम्:** संकटात् रक्ष माम्।
- **ऋते (without):** ऋते योगे पञ्चमी भवति।
- **उदाहरणम्:** धर्मात् ऋते न सुखम्।
- **उदाहरणम्:** परिश्रमात् ऋते सफलता न भवति।
संक्षिप्तपुनरावृत्तिः
- अपादानं पञ्चमी।
- भीत्राऽर्थे भयहेतुः पञ्चमी।
- ‘बहिः’ पदयोगे पञ्चमी।
- ‘विना’ पदयोगे पञ्चमी (द्वितीया, तृतीया अपि सम्भवा)।
- ‘रक्ष्’ धातोः योगे यस्मात् रक्षति तस्मिन् पञ्चमी।
- ‘ऋते’ पदयोगे पञ्चमी।
अभ्यासप्रश्नाः
- सः नगरात् _____ आगच्छति।
- a) नगरेण बहिः
- b) नगरात् बहिः
- c) नगरस्य बहिः
- d) नगराय बहिः
- **उत्तरम्:** b) नगरात् बहिः
- मृगः व्याघ्रात् _____।
- a) बिभेषि
- b) बिभेति
- c) बिभेतः
- d) बिभेमि
- **उत्तरम्:** b) बिभेति
- जलात् _____ जीवनं न।
- a) विना
- b) सह
- c) सार्थम्
- d) सहितम्
- **उत्तरम्:** a) विना
- माता पुत्रं संकटात् _____।
- a) रक्षति
- b) रक्षसि
- c) रक्षामि
- d) रक्षतः
- **उत्तरम्:** a) रक्षति
- देहात् _____ किं सुखम्?
- a) सह
- b) ऋते
- c) सार्थम्
- d) अपि
- **उत्तरम्:** b) ऋते
