Dhaturupa (Verb Conjugation) MCQs Quiz | Class 9
Welcome to the Class IX Sanskrit (122) Dhaturupa (Verb Conjugation) MCQs Quiz from Unit Section C: Applied Grammar. This quiz covers verb conjugations for various important roots like pāṭh, gam, vad, bhū, krīḍ, nī, dṛś, śak, jñā, as, kṛ, dā, krī, śru, pā (pib), sev, and labh in five essential Lakāras (लट्, लृट्, लङ्, लोट्, and विधिलिङ्). Test your knowledge on Sanskrit verb forms, submit your answers, and download your personalized answer PDF to review your understanding.
धातु रूपाणि (Verb Conjugation)
संस्कृत व्याकरणे क्रियापदानां मूलरूपाणि ‘धातु’ इति उच्यन्ते। एते धातवः विभिन्नपुरुषेषु (प्रथमः, मध्यमः, उत्तमः) वचनरूपेषु (एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्) तथा लकारेषु (कालेषु, अर्थेषु च) भिन्नानि रूपाणि गृह्णन्ति। एतानि रूपाणि धातु रूपाणि इति कथ्यन्ते। क्रियापदानां सम्यग्ज्ञानार्थं धातु रूपाणां ज्ञानम् अत्यावश्यकम् अस्ति।
लकाराः (Moods/Tenses)
संस्कृते दश लकाराः सन्ति, परन्तु माध्यमिकस्तरे पञ्च लकाराः प्रमुखाः भवन्ति, येषां अध्ययनम् अत्र कृतम् अस्ति:
- लट् लकारः (वर्तमान कालः – Present Tense): वर्तमानकाले घटमानां क्रियां बोधयति। यथा – ‘पठति’ (पढ़ता है)।
- लृट् लकारः (भविष्यत् कालः – Future Tense): भविष्यत्काले घटमानां क्रियां बोधयति। यथा – ‘गमिष्यति’ (जाएगा)।
- लङ् लकारः (भूतकालः – Past Tense): अद्यतनभूतकाले घटमानां क्रियां बोधयति। प्रायः ‘अ’ उपसर्गेण आरभ्यते। यथा – ‘अपठत्’ (पढ़ा)।
- लोट् लकारः (आज्ञार्थः – Imperative Mood): आज्ञां, प्रार्थनां, आशीर्वादं वा ददाति। यथा – ‘पठतु’ (पढ़े)।
- विधिलिङ् लकारः (इच्छार्थः/संभाव्य – Potential/Optative Mood): इच्छां, संभावनां, कर्तव्यं वा दर्शयति। यथा – ‘पठेत्’ (पढ़े/पढ़ना चाहिए)।
उदाहरणानि (Examples)
अधो लिखितेषु केषाञ्चन धातूनां रूपाणि पञ्चसु लकारेषु दर्शयिष्यन्ते:
१. पठ् धातुः (पढ़ना – to read) – लट् लकारः
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पठति | पठतः | पठन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पठसि | पठथः | पठथ |
| उत्तमपुरुषः | पठामि | पठावः | पठामः |
२. गम् धातुः (जाना – to go) – लृट् लकारः
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | गमिष्यति | गमिष्यतः | गमिष्यन्ति |
| मध्यमपुरुषः | गमिष्यसि | गमिष्यथः | गमिष्यथ |
| उत्तमपुरुषः | गमिष्यामि | गमिष्यावः | गमिष्यामः |
३. भू धातुः (होना – to be) – लङ् लकारः
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | अभवत् | अभवताम् | अभवन् |
| मध्यमपुरुषः | अभवः | अभवतम् | अभवत |
| उत्तमपुरुषः | अभवम् | अभाव | अभवम |
अभ्यासाय केचन अन्ये धातवः (Other Roots for Practice)
पाठ्यक्रमम् अधिकृत्य ये धातवः दत्ताः सन्ति तेषां रूपाणि अभ्यासाय महत्त्वपूर्णानि सन्ति। तेषु धातुषु केचन अन्ये उदाहरणारूपेण यथा:
- वद् (vad): वदति, अवदत्, वदिष्यति, वदतु, वदेत्
- कृ (kṛ): करोति, अकरोत्, करिष्यति, करोतु, कुर्यात्
- दा (dā): ददाति, अददात्, दास्यति, ददातु, दद्यात्
- दृश् (dṛś) (पश्य्): पश्यति, अपश्यत्, द्रक्ष्यति, पश्यतु, पश्येत्
- पा (pā) (पिब्): पिबति, अपिबत्, पास्यति, पिबतु, पिबेत्
- सेव् (sev) (आत्मनेपदम्): सेवते, असेवत, सेविष्यते, सेवेताम्, सेवेत
- लभ् (labh) (आत्मनेपदम्): लभते, अलभत, लप्स्यते, लभताम्, लभेत
शीघ्रं पुनरावलोकनम् (Quick Revision)
- धातुः क्रियायाः मूलम्।
- त्रयः पुरुषाः (प्रथमः, मध्यमः, उत्तमः) तथा त्रीणि वचनानि (एकवचनम्, द्विवचनम्, बहुवचनम्)।
- पञ्च प्रमुखाः लकाराः (लट्, लृट्, लङ्, लोट्, विधिलिङ्)।
- प्रत्येकधातुः प्रत्येकलकारे भिन्नं रूपं गृह्णाति।
- धातु रूपाणि संस्कृतवाक्यरचनायाः आधारः सन्ति।
अतिरिक्त अभ्यास प्रश्नः (5 Extra Practice Questions)
- ‘वद्’ धातोः लोट् लकारे मध्यमपुरुषबहुवचने किं रूपं भवति?
(A) वदतु (B) वदत (C) वदतम् (D) वदत्
उत्तरम्: (B) वदत - ‘कृ’ धातोः लृट् लकारे प्रथमपुरुषैकवचने किं रूपं भवति?
(A) करिष्यति (B) करोति (C) करिष्यतः (D) करिष्यन्ति
उत्तरम्: (A) करिष्यति - ‘दा’ धातोः लङ् लकारे उत्तमपुरुषद्विवचने किं रूपं भवति?
(A) अदादाम् (B) अदाव (C) अददाम (D) अददत्
उत्तरम्: (B) अदाव - ‘श्रु’ धातोः विधिलिङ् लकारे मध्यमपुरुषैकवचने किं रूपं भवति?
(A) शृणुयात् (B) शृणुयाः (C) शृणुयाम् (D) शृणुयुः
उत्तरम्: (B) शृणुयाः - ‘लभ्’ धातोः लट् लकारे उत्तमपुरुषबहुवचने किं रूपं भवति?
(A) लभे (B) लभावहे (C) लभामहे (D) लभन्ते
उत्तरम्: (C) लभामहे
