Language Work Elements (Competencies) MCQs Quiz | Class 9
This quiz covers essential Language Work Elements for Class IX, Subject Sanskrit (122), focusing on Unit: Section A: Unseen Comprehension. Test your understanding of Kartṛ–kriyā selection, Kartṛ–kriyā agreement, Viśeṣaṇa–viśeṣya selection, Paryāya–viloma selection, and replacing pronouns with nouns. Submit your answers and download your personalized answer PDF to review your performance.
भाषाकार्यतत्त्वानि (योग्यताः) – संक्षिप्तं विवरणम्
अस्मिन् भागे, वयं संस्कृतभाषायां महत्त्वपूर्णानि व्याकरणतत्त्वानि यथा कर्ता-क्रिया चयनम्, कर्ता-क्रिया अन्वितिः, विशेषण-विशेष्य चयनम्, पर्याय-विलोम चयनम् तथा सर्वनाम-संज्ञा प्रतिस्थापनम् इत्यादीनि सम्यक् ज्ञातवन्तः। एतानि तत्त्वानि कस्यापि गद्यांशस्य अथवा पद्यांशस्य अर्थावबोधनाय अत्यावश्यकानि सन्ति।
मुख्यबिन्दवः
- कर्तृ-क्रिया चयनम्: वाक्ये क्रियापदस्य कर्ता कः इति ज्ञातव्यम्। क्रियापदं यत् करोति सः एव कर्ता भवति।
- कर्तृ-क्रिया अन्वितिः: क्रियापदं कर्तानुसारं पुरुषवचनेषु भवति। यथा, यदि कर्ता एकवचनः अस्ति, तर्हि क्रियापि एकवचनं भवति।
- विशेषण-विशेष्य चयनम्: विशेषणं विशेष्यपदानुसारं लिङ्ग-वचन-विभक्तिषु भवति। एतयोः पदयोः समानलिङ्ग-वचन-विभक्तिः आवश्यकः।
-
पर्याय-विलोम चयनम्:
- पर्यायपदानि: यानि पदानि समानार्थं बोधयन्ति, तानि पर्यायपदानि कथ्यन्ते। यथा – जलम्-नीरम्।
- विलोमपदानि: यानि पदानि विपरीतार्थं बोधयन्ति, तानि विलोमपदानि कथ्यन्ते। यथा – दिनम्-रात्रिः।
- सर्वनाम-संज्ञा प्रतिस्थापनम्: सर्वनामपदानि संज्ञापदानां स्थाने प्रयुज्यन्ते। सर्वनामपदस्य स्थाने उपयुक्तं संज्ञापदं स्थापयितुं तस्य लिङ्ग-वचन-पुरुषम् अनुसरणीयम्।
संक्षिप्त पुनरीक्षणम्
- कर्ता क्रियापदस्य कार्यं करोति।
- क्रिया कर्तानुसारं भवति।
- विशेषणं विशेष्यानुसारं भवति।
- पर्यायपदानि समानार्थकानि।
- विलोमपदानि विपरीतार्थकानि।
- सर्वनामस्थाने संज्ञापदस्य चयनं लिङ्ग-वचन-पुरुषम् अनुसरति।
अतिरिक्त अभ्यासप्रश्नाः (Additional Practice Questions)
1. प्रश्नः: ‘अहम् _____ खादामि।’ रिक्तस्थानं पूरयत।
- फलम्
- फलानि
- फलेन
- फलस्य
उत्तरम्: (a) फलम्
स्पष्टीकरणम्: ‘खादामि’ इति क्रियापदस्य ‘अहम्’ कर्ता। ‘फलम्’ इति कर्मपदम्।
2. प्रश्नः: ‘सज्जनैः ____ आचरितव्यम्।’
- हितम्
- हितेन
- हिताः
- हितानि
उत्तरम्: (a) हितम्
स्पष्टीकरणम्: ‘हितम्’ इति नपुंसकलिङ्गैकवचनम् आचरितव्यम् इति क्रियापदेना सह अन्वितिः।
3. प्रश्नः: ‘वृक्षः’ इत्यस्य पर्यायपदं किम्?
- पुष्पम्
- लता
- तरुः
- फलम्
उत्तरम्: (c) तरुः
स्पष्टीकरणम्: ‘तरुः’ इति ‘वृक्षः’ इत्यस्य समानार्थकं पदम् अस्ति।
4. प्रश्नः: ‘श्वेतः’ इत्यस्य विलोमपदं किम्?
- कृष्णः
- हरितः
- रक्तः
- पीतः
उत्तरम्: (a) कृष्णः
स्पष्टीकरणम्: ‘श्वेतः’ इत्यस्य विपरीतार्थकं पदं ‘कृष्णः’ अस्ति।
5. प्रश्नः: ‘सा लिखति।’ अत्र ‘सा’ इत्यस्य स्थाने उपयुक्तं संज्ञापदं चित्वा लिखत।
- बालः
- बालिका
- बालकौ
- ते
उत्तरम्: (b) बालिका
स्पष्टीकरणम्: ‘सा’ इति स्त्रीलिङ्गैकवचनं सर्वनामपदम्, अतः ‘बालिका’ इति स्त्रीलिङ्गैकवचनं संज्ञापदम् उपयुक्तम्।
