गद्यांश-आधारित भाषा-कार्य प्रश्नोत्तरी (३ अंक) | कक्षा ९

गद्यांश-आधारित भाषा-कार्यम्: एकं विस्तृतं विमर्शम्

कक्षा नवमी संस्कृत-पाठ्यक्रमस्य ‘अपठित-अवबोधनम्’ खण्डे गद्यांश-आधारित-भाषा-कार्यम् महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। अत्र छात्राणां संस्कृत-व्याकरणस्य, शब्द-ज्ञानस्य, तथा वाक्य-संरचनायाः अवबोधनम् परीक्ष्यते। अस्मिन् भागे ३ अंकान् प्राप्तुं भाषा-कार्यस्य नियमानाम् सम्यक् ज्ञानम् आवश्यकम्।

भाषा-कार्यस्य मुख्याः बिन्दवः

• पर्याय-पदानि (Synonyms): गद्यांशे दत्तस्य शब्दस्य समानार्थकं पदं ज्ञातव्यम्।
• विलोम-पदानि (Antonyms): कस्यचित् शब्दस्य विपरीतार्थकं पदं चयनीयम्।
• कर्तृ-क्रिया-अन्वयः (Subject-Verb Agreement): वाक्ये दत्तस्य क्रियापदस्य कर्तृपदं, अथवा कर्तृपदस्य क्रियापदं ज्ञातव्यम्।
• विशेषण-विशेष्य-सम्बन्धः (Adjective-Noun Relation): गद्यांशे प्रयुक्तानां विशेषण-विशेष्य-पदानां युग्मानि अभिज्ञातव्यानि।
• सन्धिः तथा समासः (Sandhi and Samasa): सन्धियुक्तपदस्य विच्छेदः, विच्छेदितपदस्य सन्धिः, अथवा समस्तपदस्य विग्रहः, विग्रहस्य समस्तपदं च करणीयम्।
• प्रत्ययाः तथा उपसर्गाः (Suffixes and Prefixes): प्रकृति-प्रत्यय-विभागः, अथवा उपसर्ग-योजना।
• अव्यय-पदानि (Indeclinables): वाक्येषु प्रयुक्तानाम् अव्यय-पदानाम् चयनम्।

प्रश्नप्रकाराणां विस्तृत-व्याख्या

गद्यांशे भाषा-कार्य-प्रश्नाः प्रायः निम्नलिखित-प्रकारेण भवन्ति:

1. शब्दार्थ-सम्बन्धिनः प्रश्नाः:
   • पर्याय-चयनम्: ‘पठित्वा’ इत्यस्य पदस्य पर्यायः कः? (उदा. ‘अधीत्य’)
   • विलोम-चयनम्: ‘सुखम्’ इत्यस्य पदस्य विलोमः कः? (उदा. ‘दुःखम्’)
2. व्याकरण-सम्बन्धिनः प्रश्नाः:
   • कर्तृ-क्रिया-सम्बन्धः: ‘छात्राः पठन्ति’ अत्र ‘पठन्ति’ क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्? (उदा. ‘छात्राः’)
   • विशेषण-विशेष्य-सम्बन्धः: ‘सुन्दरं चित्रम्’ अनयोः पदयोः विशेषणं किम्? (उदा. ‘सुन्दरम्’)
   • सन्धि-सम्बन्धः: ‘देव + आलयः’ इत्यस्य सन्धिः किम्? (उदा. ‘देवालयः’)
   • समास-सम्बन्धः: ‘राजपुरुषः’ इत्यस्य विग्रहः किम्? (उदा. ‘राज्ञः पुरुषः’)
   • प्रत्यय-सम्बन्धः: ‘गन्तुम्’ इत्यस्मिन् पदे कः प्रत्ययः? (उदा. ‘तुमुन्’)
   • उपसर्ग-सम्बन्धः: ‘प्र + यत्नः’ इत्यत्र कः उपसर्गः? (उदा. ‘प्र’)
   • अव्यय-पदानि: ‘सः अद्य गृहं गच्छति।’ अत्र अव्ययपदं किम्? (उदा. ‘अद्य’)

अभ्यासार्थं सारणी

संक्षिप्त-पुनरावलोकनम्

• गद्यांशं ध्यानपूर्वकं पठन्तु।
• प्रश्नान् सम्यक् अवगच्छन्तु।
• प्रत्येकं प्रश्नस्य कृते गद्यांशे तस्य उत्तरं अन्वेषयन्तु।
• व्याकरण-नियमान् स्मरन्तु।
• शब्दकोष-ज्ञानं वर्धयन्तु।

अतिरिक्त-अभ्यास-प्रश्नाः

निम्नलिखित-प्रश्नानाम् उत्तरं ददतु।

1. ‘सूर्यमण्डलं’ इत्यस्य पदस्य पर्यायः कः?
   1. चन्द्रमण्डलं
   2. रविमण्डलं
   3. तारामण्डलं
   4. भूगोलम्
2. ‘दुःखितः’ इत्यस्य पदस्य विलोमः कः?
   1. खिन्नः
   2. प्रसन्नः
   3. दीनः
   4. क्रुद्धः
3. ‘सैनिकौ देशं रक्षतः।’ अत्र ‘रक्षतः’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
   1. देशं
   2. सैनिकः
   3. सैनिकौ
   4. रक्षणम्
4. ‘विशाला नदी’ अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्?
   1. विशाला
   2. नदी
   3. जलम्
   4. तटम्
5. ‘यद्यपि’ इत्यस्य सन्धि-विच्छेदः कः?
   1. यद् + अपि
   2. यदि + अपि
   3. यत् + अपि
   4. यथा + अपि