Avyaya MCQs Quiz | Class 9
कक्षा: IX, विषय: नेपाली (०२४), एकाई: प्रायोगिक व्याकरण (SA), विषयवस्तु: अव्यय MCQs क्विज | कक्षा ९. यो क्विजले अव्यय शब्दहरू चिन्न र प्रयोग गर्नमा तपाईंको ज्ञानको परीक्षण गर्छ। आफ्नो जवाफ पेस गर्नुहोस् र आफ्नो प्रदर्शनको समीक्षा गर्न तथा विस्तृत उत्तर PDF डाउनलोड गर्नका लागि ‘Submit Quiz’ बटनमा क्लिक गर्नुहोस्।
अव्ययको विस्तृत जानकारी
नेपाली व्याकरणमा अव्यय भन्नाले ती शब्दहरूलाई बुझिन्छ जसको रूप लिङ्ग, वचन, कारक वा काल अनुसार परिवर्तन हुँदैन। यी शब्दहरू सधैं एउटै रूपमा रहन्छन्। अव्यय शब्दहरूले वाक्यमा विशेष अर्थ र सम्बन्ध व्यक्त गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। अव्ययलाई ‘अविकारी शब्द’ पनि भनिन्छ किनभने यिनमा कुनै विकार (परिवर्तन) आउँदैन।
अव्ययका प्रकार र उदाहरणहरू
अव्यय मुख्यतया पाँच प्रकारका हुन्छन्:
१. क्रियाविशेषण अव्यय (Adverbial Indeclinable)
यी शब्दहरूले क्रियाको विशेषता (कसरी, कहाँ, कहिले, कति) बताउँछन्।
- उदाहरण: छिटो, बिस्तारै, आज, भोलि, माथि, तल, धेरै, थोरै, यता, उता।
- वाक्यमा प्रयोग:
- ऊ छिटो दौडियो। (कसरी दौडियो?)
- उनी बिस्तारै हिँड्छिन्। (कसरी हिँड्छिन्?)
- म आज आउँछु। (कहिले आउँछु?)
२. सम्बन्धबोधक अव्यय (Postpositional Indeclinable)
यी शब्दहरूले संज्ञा वा सर्वनामको सम्बन्ध वाक्यका अन्य शब्दहरूसँग जोड्छन्। प्रायः यिनीहरू संज्ञा वा सर्वनामको पछि आउँछन्।
- उदाहरण: को, का, की, बाट, देखि, सम्म, भित्र, बाहिर, माथि, तल, सँग, लागि।
- वाक्यमा प्रयोग:
- किताब टेबुल माथि छ।
- ऊ घर बाट आयो।
- यो राम को किताब हो।
३. संयोजक अव्यय (Conjunctional Indeclinable)
यी शब्दहरूले दुई शब्द, वाक्यांश वा वाक्यहरूलाई जोड्ने काम गर्छन्।
- उदाहरण: र, वा, तर, अथवा, किनभने, यदि, तथापि, त्यसैले, अनि।
- वाक्यमा प्रयोग:
- राम र श्याम खेल्छन्।
- पढ वा खेल।
- ऊ बिरामी छ किनभने उसलाई ज्वरो आएको छ।
४. विस्मयादिबोधक अव्यय (Interjectional Indeclinable)
यी शब्दहरूले मनका विभिन्न भावहरू जस्तै खुशी, दुःख, आश्चर्य, घृणा, डर आदि व्यक्त गर्छन्। यिनीहरूको पछि विस्मयादिबोधक चिह्न (!) आउँछ।
- उदाहरण: अहो!, ए!, वाह!, स्याबास!, छि छि!, ओहो!, हाय!
- वाक्यमा प्रयोग:
- अहो! कति सुन्दर फूल।
- वाह! तिमीले राम्रो काम गर्यौ।
- छि छि! कस्तो फोहोर ठाउँ।
५. निपात (Particle)
यी शब्दहरूले वाक्यको अर्थमा जोड वा विशेषता थप्छन्। यिनीहरूको आफ्नै स्वतन्त्र अर्थ नभए पनि वाक्यमा आएपछि विशेष प्रभाव पार्छन्।
- उदाहरण: मात्र, पनि, त, चैं, पो, र, नि।
- वाक्यमा प्रयोग:
- राम मात्र आयो।
- मैले पनि देखेँ।
- तिमी त छिटो आयौ।
अव्यय पहिचान र प्रयोगका मुख्य बुँदाहरू
- अव्यय शब्दहरू लिङ्ग (पुरुष/स्त्री), वचन (एकवचन/बहुवचन) र काल (वर्तमान/भूत/भविष्य) अनुसार परिवर्तन हुँदैनन्।
- क्रियाविशेषण अव्ययले क्रियाको विशेषता बताउँछन्।
- सम्बन्धबोधक अव्ययले संज्ञा/सर्वनामको सम्बन्ध जोड्छन्।
- संयोजक अव्ययले शब्द/वाक्य जोड्छन्।
- विस्मयादिबोधक अव्ययले मनका भाव व्यक्त गर्छन्।
- निपातले वाक्यमा जोड वा प्रभाव पार्छन्।
द्रुत पुनरावलोकन
- अव्यय: लिङ्ग, वचन, कारक, काल अनुसार रूप नबदलिने शब्द।
- क्रियाविशेषण: क्रियाको विशेषता। (जस्तै: छिटो, माथि, आज)
- सम्बन्धबोधक: संज्ञा/सर्वनामको सम्बन्ध। (जस्तै: बाट, सँग, माथि)
- संयोजक: शब्द/वाक्य जोड्ने। (जस्तै: र, तर, किनभने)
- विस्मयादिबोधक: मनका भाव। (जस्तै: अहो!, वाह!)
- निपात: वाक्यमा जोड। (जस्तै: मात्र, पनि, त)
थप अभ्यास प्रश्नहरू
- तलका मध्ये कुन शब्द क्रियाविशेषण अव्यय हो?
- गयो
- धेरै
- पुस्तक
- सुन्दर
- ‘शिक्षकले विद्यार्थीहरूलाई पढ्न ____________। ‘ खाली ठाउँमा कुन सम्बन्धबोधक अव्यय उपयुक्त हुन्छ?
- र
- लागि
- तर
- होइन
- ‘म विद्यालय जान्छु ____________ मेरो परीक्षा छ।’ खाली ठाउँमा सही संयोजक अव्यय भर्नुहोस्।
- अथवा
- तर
- किनभने
- वा
- ‘ओहो!’ कुन प्रकारको अव्यय हो?
- क्रियाविशेषण
- सम्बन्धबोधक
- संयोजक
- विस्मयादिबोधक
- कुन वाक्यमा निपातको प्रयोग भएको छ?
- ऊ भोलि आउँछ।
- म घर गएँ।
- तिमी त राम्रो रहेछौ।
- यहाँ आउ।
