Sabda Rachana MCQs Quiz | Class 9
यो कक्षा IX, विषय नेपाली (०२४), एकाई: प्रयोगात्मक व्याकरण (SA) मा आधारित ‘शब्द रचना’ सम्बन्धी बहुवैकल्पिक प्रश्नोत्तर (MCQs) क्विज हो। यस क्विजमा उपसर्ग, प्रत्यय, कृदन्त र तद्धितान्त शब्द रचनासँग सम्बन्धित प्रश्नहरू समावेश छन्। आफ्नो उत्तर जाँच गर्न ‘Submit Quiz’ बटनमा क्लिक गर्नुहोस् र विस्तृत उत्तर तालिका डाउनलोड गर्न ‘Download Answer PDF’ मा क्लिक गर्नुहोस्।
शब्द रचनाको विस्तृत जानकारी
नेपाली भाषामा शब्दहरू विभिन्न तरिकाले बन्छन्। शब्द रचना भन्नाले नयाँ शब्दहरू बनाउने प्रक्रिया हो। यसमा उपसर्ग, प्रत्यय, सन्धि र समास मुख्य माध्यम हुन्। यस खण्डमा हामी उपसर्ग, प्रत्यय, कृदन्त र तद्धितान्तको बारेमा विस्तृत चर्चा गर्नेछौं।
मुख्य बुँदाहरू:
उपसर्ग (Prefix):
मूल शब्दको अगाडि जोडिएर त्यसको अर्थमा परिवर्तन वा विशिष्टता ल्याउने शब्दांशलाई उपसर्ग भनिन्छ। जस्तै: अ + ज्ञान = अज्ञान, निस् + सन्देह = निस्सन्देह। उपसर्गले शब्दको अर्थलाई फरक बनाउन वा अर्थमा थप बल दिन मद्दत गर्छ।
प्रत्यय (Suffix):
मूल शब्दको पछाडि जोडिएर नयाँ शब्द बनाउने वा शब्दको अर्थ र व्याकरणिक स्वरूपमा परिवर्तन ल्याउने शब्दांशलाई प्रत्यय भनिन्छ। प्रत्यय दुई प्रकारका हुन्छन्: कृत् प्रत्यय र तद्धित प्रत्यय।
कृदन्त (Verbal Participle/Gerund):
क्रियापदको धातुमा कृत् प्रत्यय लागेर बन्ने शब्दलाई कृदन्त भनिन्छ। यिनीहरूले क्रियाको अर्थ बोक्छन् तर वाक्यमा नाम, विशेषण वा क्रियाविशेषणको रूपमा प्रयोग हुन्छन्। जस्तै: ‘पढ्नु’ धातुमा ‘ने’ प्रत्यय लाग्दा ‘पढ्ने’ (कृदन्त) बन्छ। उदाहरण: दौड + ने = दौडने, लेख + आई = लेखाई, पढ + दा = पढ्दा।
तद्धितान्त (Noun/Adjective formed by Taddhit Pratyaya):
नाम, विशेषण, सर्वनाम वा क्रियाविशेषण शब्दमा तद्धित प्रत्यय लागेर बन्ने शब्दलाई तद्धितान्त भनिन्छ। यिनीहरूले मूल शब्दको अर्थमा नयाँ विशेषता वा भाव थप्छन्। जस्तै: ‘मानव’ (नाम) मा ‘ता’ प्रत्यय लाग्दा ‘मानवता’ (तद्धितान्त) बन्छ। उदाहरण: बाल + त्व = बालकत्व, शक्ति + शाली = शक्तिशाली, मिठो + पन = मीठोपन।
शब्द रचनाको महत्व:
- शब्द भण्डारको विकास।
- भाषालाई अझ समृद्ध र अभिव्यक्तियुक्त बनाउन।
- नयाँ अवधारणाहरूको लागि शब्द निर्माण गर्न।
छोटो पुनरावलोकन (Quick Revision):
- उपसर्ग: शब्दको अगाडि, अर्थ परिवर्तन।
- प्रत्यय: शब्दको पछाडि, अर्थ वा स्वरूप परिवर्तन।
- कृदन्त: धातुमा कृत् प्रत्यय (पढ्ने, दौडेर)।
- तद्धितान्त: नाम/विशेषण/सर्वनाम/क्रियाविशेषणमा तद्धित प्रत्यय (मानवता, बालकत्व)।
थप अभ्यास प्रश्नहरू (5 Extra Practice Questions):
- ‘कुमार्ग’ शब्दमा कुन उपसर्ग प्रयोग भएको छ?
क) कु ख) मार ग) मार्ग घ) कमा - ‘चलाखी’ शब्दमा कुन प्रत्यय लागेको छ?
क) चाला ख) खी ग) आखी घ) चालाखी - ‘खानु’ क्रियापदबाट बनेको कृदन्त शब्द कुन हो?
क) खाइने ख) खाने ग) खाना घ) खाएको - ‘मानव’ शब्दमा ‘ता’ प्रत्यय जोड्दा कुन तद्धितान्त शब्द बन्छ?
क) मानवी ख) मानत्व ग) मानवता घ) मानवपन - ‘बेसुर’ शब्दको उपसर्ग के हो?
क) सुर ख) ब ग) बे घ) सुरो
