नामका रूपान्तर MCQs क्विज | कक्षा ९
कक्षा: ९, विषय: नेपाली (०२४), एकाइ: प्रायोगिक व्याकरण (MCQ)
विषयवस्तु: नामका रूपान्तर MCQs क्विज | कक्षा ९
समावेश गरिएका विषयहरू: लिङ्ग, वचन, कारक, विभक्ति (MCQ आधारित)
यो क्विज पूरा गरेपछि, आफ्नो उत्तरहरू जाँच्न ‘Submit Quiz’ बटनमा क्लिक गर्नुहोस् र विस्तृत समाधानको साथ PDF डाउनलोड गर्न ‘Download Answer PDF’ प्रयोग गर्नुहोस्।
नामका रूपान्तर: लिङ्ग, वचन, कारक र विभक्ति
व्याकरणमा नाम (संज्ञा) शब्दहरूको रूप विभिन्न परिस्थितिमा परिवर्तन हुन्छ। यी परिवर्तनहरूलाई ‘नामका रूपान्तर’ भनिन्छ। मुख्यतया लिङ्ग, वचन र कारकका आधारमा नामका रूपमा परिवर्तन आउँछ। यिनै परिवर्तनहरूले वाक्यको अर्थ र संरचनालाई स्पष्ट पार्न मद्दत गर्छन्।
१. लिङ्ग (Gender):
नेपाली व्याकरणमा लिङ्गले कुनै नाम शब्द पुरुष जाति वा स्त्री जाति जनाउँछ भन्ने बुझाउँछ। लिङ्ग मुख्यतया दुई प्रकारका हुन्छन्:
- पुल्लिङ्ग: पुरुष जाति जनाउने शब्दहरू (जस्तै: केटा, बाबु, राजा, सिंह, शिक्षक)।
- स्त्रीलिङ्ग: स्त्री जाति जनाउने शब्दहरू (जस्तै: केटी, आमा, रानी, सिंहिनी, शिक्षिका)।
केही शब्दहरूका लागि लिङ्ग परिवर्तन गर्दा नयाँ शब्द बन्छ (जस्तै: भाले-पोथी, बोका-बाख्री)।
लिङ्ग परिवर्तनका केही नियमहरू:
- ‘अ’ अन्त हुने पुल्लिङ्ग शब्दहरूलाई ‘ई’ मा परिवर्तन गरेर स्त्रीलिङ्ग बनाउन सकिन्छ (जस्तै: छोरा – छोरी, मामा – मामी)।
- ‘क’ अन्त हुने पुल्लिङ्ग शब्दहरूलाई ‘इ’ वा ‘इका’ मा परिवर्तन गरेर स्त्रीलिङ्ग बनाउन सकिन्छ (जस्तै: बालक – बालिका, लेखक – लेखिका)।
- ‘ई’ अन्त हुने केही शब्दहरू जस्तै ‘महात्मा’ को स्त्रीलिङ्ग ‘महिला’ हुन्छ।
२. वचन (Number):
वचनले नाम शब्दको संख्या (एउटा वा धेरै) बुझाउँछ। नेपालीमा वचन दुई प्रकारका हुन्छन्:
- एकवचन: एउटा मात्र वस्तु वा व्यक्ति जनाउने शब्द (जस्तै: किताब, मानिस, घर)।
- बहुवचन: एकभन्दा बढी वस्तु वा व्यक्ति जनाउने शब्द (जस्तै: किताबहरू, मानिसहरू, घरहरू)।
वचन परिवर्तनका केही नियमहरू:
- सामान्यतया, एकवचन शब्दको पछाडि ‘हरू’ प्रत्यय थपेर बहुवचन बनाइन्छ (जस्तै: कलम – कलमहरू, विद्यार्थी – विद्यार्थीहरू)।
- केही शब्दहरू जस्तै ‘मानिस’, ‘छात्र’ को बहुवचन पनि ‘मानिसहरू’, ‘छात्रहरू’ हुन्छ।
- केही शब्दहरू (जस्तै: घर, रुख, फूल) को रूप एकवचन र बहुवचन दुवैमा उस्तै रहन सक्छ, तर वाक्यमा प्रयोग हुँदा क्रियापद वा विशेषणले वचन स्पष्ट पार्छ।
३. कारक (Case) र विभक्ति (Case marker):
कारकले वाक्यमा नाम वा सर्वनामको क्रियापदसँगको सम्बन्धलाई जनाउँछ। विभक्ति भनेको कारक स्पष्ट पार्न नाम वा सर्वनामको पछाडि लाग्ने प्रत्यय वा शब्द हो। नेपालीमा मुख्यतया आठ कारक हुन्छन्:
| कारक | चिन्ह / विभक्ति | उदाहरण |
|---|---|---|
| कर्ता कारक | ले (वा शुन्य) | रामले खायो। (राम) |
| कर्म कारक | लाई (वा शुन्य) | मैले किताब पढें। (किताब) |
| करण कारक | ले, द्वारा, बाट | कलमले लेख्यो। (कलमले) |
| सम्प्रदान कारक | लाई, लागि, निम्ति | भाइलाई पैसा दियो। (भाइलाई) |
| अपादान कारक | बाट, देखि | रुखबाट फल खस्यो। (रुखबाट) |
| सम्बन्ध कारक | को, का, की, रो, रा, री | रामको किताब। (रामको) |
| अधिकरण कारक | मा, भित्र, मुनि, पछि | घरमा मानिस छ। (घरमा) |
| सम्बोधन कारक | हे, ए, अजी | हे भगवान्! (भगवान्) |
कारक र विभक्ति बीचको सम्बन्ध:
विभक्तिले कारकको भूमिकालाई स्पष्ट पार्छ। उदाहरणका लागि, ‘रामले’ भन्दा ‘ले’ विभक्तिले ‘राम’ कर्ता कारक हो भनी स्पष्ट पार्छ। ‘रुखबाट’ मा ‘बाट’ विभक्तिले ‘रुख’ अपादान कारक हो भनी बुझाउँछ।
संक्षिप्त पुनरावलोकन:
- लिङ्ग: पुरुष वा स्त्री जाति जनाउने।
- वचन: एक वा धेरै संख्या जनाउने।
- कारक: नामको क्रियापदसँगको सम्बन्ध।
- विभक्ति: कारक स्पष्ट पार्ने प्रत्यय।
अभ्यास प्रश्नहरू (Practice Questions):
-
‘कवि’ शब्दको स्त्रीलिङ्ग रूप कुन हो?
क) कविनी, ख) कवयित्री, ग) कवियत्री, घ) कवित्रा -
निम्नमध्ये कुन शब्दको बहुवचन ‘पुस्तकहरू’ हुन्छ?
क) पुस्तकालय, ख) पुस्तक, ग) पुस्तकशाला, घ) पुस्तकाली -
“चरा आकाशमा उड्यो।” यस वाक्यमा ‘आकाशमा’ कुन कारक हो?
क) कर्म कारक, ख) करण कारक, ग) अपादान कारक, घ) अधिकरण कारक -
‘का’ कुन कारकको विभक्ति हो?
क) कर्ता, ख) कर्म, ग) सम्बन्ध, घ) सम्प्रदान -
‘घोडा’ शब्दको स्त्रीलिङ्ग रूप कुन हो?
क) घोडी, ख) घोडिनी, ग) घोडीनी, घ) घोडाली
