पोर्टफोलियो (निवेश सूचिका) बहुविकल्पीय-प्रश्नोत्तर-परीक्षा | दशमी कक्षा

पोर्टफोलियो (निवेश सूचिका) – विस्तृतं ज्ञानम्

पोर्टफोलियो (निवेश सूचिका) दशमी-कक्षायाः संस्कृत-विषयस्य आन्तरिक-मूल्याङ्कनस्य एकः महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति। एषा एकः व्यवस्थितः संग्रहः यत्र छात्राः स्वस्य अधिगम-प्रक्रियायाः, प्रगतिः, कौशलं च प्रदर्शयितुं शक्नुवन्ति।

पोर्टफोलियो इत्यस्य प्रमुखाः घटकाः

• कार्यसंग्रहः (Collection of Classwork): अस्मिन् भागे कक्षायाम् कृतानि सर्वाणि महत्त्वपूर्णानि कार्याणि, अभ्यासाः, परियोजनाः च समाविष्टाः भवन्ति। एतत् छात्रस्य नियमित-प्रयासान्, विषय-बोधं च दर्शयति। यथा – व्याकरण-अभ्यासाः, पाठ-आधारिताः प्रश्नाः, अनुच्छेद-लेखनानि च।
• स्व-मूल्याङ्कनम् (Self-Assessment): छात्रैः स्वस्य कार्यस्य मूल्याङ्कनं कृतं भवति। अस्मिन् ते स्वस्य शक्तिं दुर्बलतां च अवगच्छन्ति। एतत् आत्म-चिन्तन-कौशलं वर्धयति। उदाहरणार्थं, छात्रः लिखति यत् सः कस्य व्याकरण-नियमस्य विषये अधिकं ज्ञानं प्राप्तवान् अथवा कुत्र अधिकं ध्यानं दातव्यम्।
• सहपाठि-मूल्याङ्कनम् (Peer Assessment): अत्र छात्राः स्वसहपाठिनां कार्यस्य मूल्याङ्कनं कुर्वन्ति तथा रचनात्मक-प्रतिपुष्टिं (constructive feedback) यच्छन्ति। एतत् सहयोगं, आलोचनात्मक-चिन्तनं, परस्पर-अधिगमं च प्रोत्साहनयति। यथा – एकः छात्रः अपरस्य संस्कृत-वार्तालापस्य मूल्याङ्कनं करोति।
• अधिगम-कलाकृतयः (Learning Artifacts): एतानि सर्वाणि वस्तुनि सन्ति यानि छात्रस्य अधिगम-प्रक्रियायाः उत्पादनानि प्रमाणानि च सन्ति। एतत् न केवलं लिखितं कार्यं अपितु चित्राणि, ध्वनि-रिकॉर्डिंग्स्, वीडियोज्, परियोजनाः, प्रस्तुतीकरणानि च भवितुम् अर्हति। संस्कृत-विषये एतत् श्लोक-गायनस्य रिकॉर्डिंग्, संस्कृत-नाटिकायाः प्रदर्शनम्, कथा-कथनस्य प्रस्तुतिः च भवितुम् अर्हति।

मूल्याङ्कन-मानदण्डाः (5 अङ्काः)

पोर्टफोलियो मूल्याङ्कने निम्न-मानदण्डाः महत्त्वपूर्णाः सन्ति, येभ्यः 5 अङ्काः निर्धारिताः सन्ति:

• स्वच्छता (Neatness): पोर्टफोलियो इत्यस्य सुव्यवस्थित-प्रस्तुतिः, पठनीयता च। कार्यं स्वच्छं, सुपाठ्यं, आकर्षकं च भवेत्।
• पूर्णता (Completeness): सर्वेषां निर्दिष्ट-कार्याणां, अभ्यास-पत्राणां, परियोजनानां च समावेशः। यत्किमपि निर्देशेषु उक्तं तत् सर्वं पोर्टफोलियो मध्ये उपस्थितं भवेत्।

एते मानदण्डाः छात्रस्य कार्ये गाम्भीर्यं, उत्तरदायित्वं च दर्शयन्ति।

पोर्टफोलियो इत्यस्य लाभाः

• छात्राणां समग्र-अधिगम-प्रगतिः दृश्यते।
• आत्म-मूल्याङ्कन-कौशलस्य विकासः।
• विभिन्न-प्रकारकैः अधिगम-प्रमाणैः प्रतिभायाः प्रदर्शनम्।
• शिक्षकैः छात्रैः सह रचनात्मक-प्रतिपुष्टि-प्रदाने सहायकम्।
• अधिगम-प्रक्रियायां छात्रान् अधिकं संलग्नं करोति।

त्वरित-पुनरावलोकनम्

• पोर्टफोलियो = अधिगम-प्रगति-संग्रहः।
• घटकाः = कार्यसंग्रहः, स्व/सहपाठि-मूल्याङ्कनम्, अधिगम-कलाकृतयः।
• 5 अङ्काः = स्वच्छता + पूर्णता।
• संस्कृत-पोर्टफोलियो = श्लोक-गायनम्, नाटिका-प्रदर्शनम्, व्याकरण-अभ्यासः।
• लाभः = आत्म-विकासः, प्रगति-प्रदर्शनम्।

अतिरिक्त-अभ्यास-प्रश्नाः

1. पोर्टफोलियो इत्यस्य एकं महत्त्वपूर्णं वैशिष्ट्यं किम् अस्ति?
2. पोर्टफोलियो मध्ये ‘स्व-मूल्याङ्कनम्’ इति भागस्य उद्देश्यं किम्?
3. संस्कृत-विषये कविकर्मणः समावेशः पोर्टफोलियो मध्ये किं दर्शयति?
4. ‘अधिगम-कलाकृतयः’ इत्यत्र किम् एकं अलिखितं वस्तु समावेशितं भवितुम् अर्हति?
5. पोर्टफोलियो मूल्याङ्कने स्वच्छता-पूर्णताभ्यां सह अपरं किं महत्त्वपूर्णं तत्त्वं भवितुम् अर्हति?