Marks Allocation (Grammar) MCQs Quiz | Class 10
कक्षा: X, विषयः: संस्कृतम् (122), एककम्: ग-विभागः: अनुप्रयुक्तव्याकरणम्। ‘अङ्कवितरणम् (व्याकरणम्) बहुविकल्पात्मक-प्रश्नोत्तरम् | कक्षा 10’ इति शीर्षकयुक्ता एषा प्रश्नोत्तरी सन्धिः (4 अङ्काः), समासः (4 अङ्काः), प्रत्ययः (4 अङ्काः), वाच्यम् (3 अङ्काः), समयः (4 अङ्काः), अव्ययम् (3 अङ्काः), तथा संशोधनम् (3 अङ्काः) इत्येतान् विषयान् आवृणोति, यत्र कुलम् 25 अङ्काः सन्ति। स्वज्ञानं परीक्ष्यतां, परीक्षां समर्प्य च उत्तराणां PDF-पत्रं डाउनलोड् कुर्वन्तु।
अनुप्रयुक्तव्याकरणस्य महत्त्वम्
संस्कृतव्याकरणं भाषायाः आत्मा अस्ति। अस्य सम्यग् ज्ञानं विना शुद्धं संस्कृतं वक्तुं लेखितुं वा न शक्यते। सी.बी.एस.ई. दशमकक्षार्थं व्याकरणं महत्वपूर्णं भवति यतो हि एतत् छात्रान् भाषायां निपुणान् करोति। अत्र व्याकरणस्य मुख्यानां विषयाणां संक्षिप्तं विवरणं प्रस्तूयते।
सन्धिः
सन्धिः नाम द्वयोः वर्णयोः मेलनम् यत्र कोऽपि परिवर्तनं भवति। सन्धेः त्रयः मुख्याः प्रकाराः सन्ति – स्वरसन्धिः, व्यञ्जनसन्धिः, विसर्गसन्धिः च। उदाहरणार्थम् – विद्या + आलयः = विद्यालयः (दीर्घसन्धिः), सत् + जनः = सज्जनः (व्यञ्जनसन्धिः)।
समासः
समासः नाम बहूनां पदानां एकपदीकरणम्। एतेन वाक्येषु संक्षिप्तता स्पष्टता च आगच्छति। मुख्याः समासाः अव्ययीभावः, तत्पुरुषः, कर्मधारयः, द्विगुः, द्वन्द्वः, बहुव्रीहिः च सन्ति। उदाहरणार्थम् – पितरौ (माता च पिता च), दशाननः (दश आननानि यस्य सः)।
प्रत्ययः
प्रत्ययः सः शब्दांशः यः धातोः वा प्रातिपदिकस्य वा पश्चात् योज्यते, येन तस्य अर्थे परिवर्तनं भवति। मुख्याः प्रत्ययाः क्त्वा, तुमुन्, ल्यप्, शतृ, शानच्, तव्यत्, अनीयर् इत्यादयः। उदाहरणार्थम् – पठ् + क्त्वा = पठित्वा, गम् + तुमुन् = गन्तुम्।
वाच्यम्
वाच्यं क्रियायाः रूपं यत् कर्ता, कर्म वा भावे प्रधानत्वं दर्शयति। संस्कृतव्याकरणे त्रीणि वाच्यनानि सन्ति – कर्तृवाच्यम् (Active Voice), कर्मवाच्यम् (Passive Voice), भाववाच्यम् (Impersonal Voice)।
| वाच्यम् (Voice) | कर्ता (Subject) | कर्म (Object) | क्रिया (Verb) |
|---|---|---|---|
| कर्तृवाच्यम् | प्रथमा (Nom.) | द्वितीया (Acc.) | कर्तुः अनुसारम् |
| कर्मवाच्यम् | तृतीया (Instr.) | प्रथमा (Nom.) | कर्मणः अनुसारम्, यक् प्रत्ययः |
| भाववाच्यम् | तृतीया (Instr.) | (न भवति) | प्रथमपुरुष-एकवचनम्, यक् प्रत्ययः |
समयः
संस्कृतभाषायां समयज्ञानम् अपि महत्वपूर्णं भवति। सामान्यतया सार्ध (half past), पादोन (quarter to), सपाद (quarter past) एतेषां प्रयोगः भवति। उदाहरणार्थम् – 7:30 = सार्धसप्तवादनम्, 9:45 = पादोनदशवादनम्।
अव्ययम्
अव्ययानि तानि पदानि येषु लिङ्ग-वचन-विभक्ति-पुरुषेषु किमपि परिवर्तनं न भवति। एतानि सर्वदा एकरूपेणैव तिष्ठन्ति। उदाहरणार्थम् – अत्र, तत्र, यत्र, कुत्र, अधुना, यदा, तदा, श्वः, ह्यः, च, अपि, एव, इति।
संशोधनम्
संशोधनम् व्याकरणनियमानाम् आधारेण वाक्येषु दोषाणां निराकरणम् अस्ति। लिङ्ग, वचन, पुरुष, लकार, कारक, सन्धि, समास, प्रत्यय सम्बन्धी दोषाः संशोधनार्थं आगच्छन्ति। उदाहरणार्थम् – ‘बालकौ पठति’ इत्यस्य शुद्धं रूपं ‘बालकौ पठतः’ इति।
शीघ्रं पुनरावृत्तिः
- सन्धिः – वर्णमेलनम्।
- समासः – पदसंक्षेपः।
- प्रत्ययः – शब्दरूपपरिवर्तनम्।
- वाच्यम् – कर्तृ-कर्म-भावप्रधानता।
- समयः – वादन-सार्ध-सपाद-पादोन।
- अव्ययम् – अविकारिपदम्।
- संशोधनम् – व्याकरणशुद्धिः।
अभ्यासप्रश्नाः
- ‘सूर्य + उदयः’ इत्यस्य सन्धिं कुरुत।
उत्तरम्: सूर्योदयः (गुणसन्धिः) - ‘नीलम् कमलम्’ इत्यस्य समस्तपदं किम्?
उत्तरम्: नीलोत्पलम् (कर्मधारयः) - ‘लिख् + शतृ’ इत्यस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य रूपं किम्? (पुंलिङ्गे)
उत्तरम्: लिखन् - ‘तेन जलं पीयते।’ इत्यस्य कर्तृवाच्ये परिवर्तनं कुरुत।
उत्तरम्: सः जलं पिबति। - ‘6:15’ इत्यस्य संस्कृतभाषया लेखनं किम्?
उत्तरम्: सपादषड्वादनम्।
