Vachya Parivartan (Voice Change) MCQs Quiz | Class 10
This quiz covers Class: X, Subject: Sanskrit (122), Unit: Section C: Applied Grammar, Topic: Vachya Parivartan (Voice Change). It focuses on transformation in Laṭ-lakāra, specifically kartṛ–karma–kriyā based active/passive style conversion as prescribed. Submit your answers to see the results and download a detailed answer PDF.
वाच्यपरिवर्तनम् (Voice Change) – विस्तृत अध्ययनम्
वाच्यपरिवर्तनं संस्कृते व्याकरणस्य महत्त्वपूर्णं भागं वर्तते। अस्मिन् विषये क्रियायाः प्रयोगः कर्तृपदम् अथवा कर्मपदम् अनुसरति इति नियमः अध्ययनं क्रियते। वयं लाट्लकारे वाच्यपरिवर्तनस्य नियमान् अवगच्छामः।
वाच्यस्य प्रकाराः (Types of Voice)
मुख्यतया त्रयः वाच्यप्रकाराः सन्ति, किन्तु अत्र वयं कर्तृवाच्यं कर्मवाच्यं च विषये विशेषतः पठामः।
- कर्तृवाच्यम् (Active Voice): अस्मिन् वाच्ये कर्तृपदं प्रधानं भवति। क्रियायाः पुरुषः वचनं च कर्तृपदम् अनुसरति। कर्तृपदं प्रथमाविभक्तौ, कर्मपदं द्वितीयाविभक्तौ च भवति। क्रिया परस्मैपदे अथवा आत्मनेपदे भवितुमर्हति।
उदाहरणम्: रामः पुस्तकं पठति। (रामः – कर्ता प्रथमा, पुस्तकम् – कर्म द्वितीया, पठति – क्रिया कर्तृपदानुसारिणी) - कर्मवाच्यम् (Passive Voice): अस्मिन् वाच्ये कर्मपदं प्रधानं भवति। क्रियायाः पुरुषः वचनं च कर्मपदम् अनुसरति। कर्तृपदं तृतीयाविभक्तौ, कर्मपदं प्रथमाविभक्तौ च भवति। क्रिया सर्वदा आत्मनेपदे एव भवति। धातुमूले ‘य’ इति प्रत्ययः योज्यते।
उदाहरणम्: रामेण पुस्तकं पठ्यते। (रामेण – कर्ता तृतीया, पुस्तकम् – कर्म प्रथमा, पठ्यते – क्रिया कर्मपदानुसारिणी, आत्मनेपदम्) - भाववाच्यम् (Impersonal Voice): अस्मिन् वाच्ये क्रियापदं प्रधानं भवति, कर्मपदं न भवति। कर्तृपदं तृतीयाविभक्तौ भवति, क्रिया सदा प्रथमपुरुषैकवचने आत्मनेपदे च भवति। (इदं वाच्यं अत्र विस्तरेण न पठ्यते, किन्तु ज्ञेयम्)
उदाहरणम्: तेन हस्यते।
लाट्लकारे वाच्यपरिवर्तनस्य नियमाः (Rules for Voice Change in Present Tense – Laṭ-lakāra)
कर्तृवाच्यात् कर्मवाच्ये परिवर्तनस्य, तथा कर्मवाच्यात् कर्तृवाच्ये परिवर्तनस्य च नियमाः अत्र प्रदत्ताः:
कर्तृवाच्यात् कर्मवाच्यम् (Active to Passive Voice)
- कर्तृपदस्य परिवर्तनम्: कर्तृवाच्यस्य कर्तृपदं प्रथमाविभक्तितः तृतीयाविभक्तौ परिवर्तनीयम्। (यथा: रामः → रामेण, सः → तेन, अहम् → मया, त्वम् → त्वया)
- कर्मपदस्य परिवर्तनम्: कर्तृवाच्यस्य कर्मपदं द्वितीयाविभक्तितः प्रथमाविभक्तौ परिवर्तनीयम्। (यथा: पुस्तकम् → पुस्तकम्, लेखम् → लेखः, जलम् → जलम्, फलानि → फलानि)
- क्रियापदस्य परिवर्तनम्:
- क्रियापदस्य मूले ‘य’ प्रत्ययः योज्यते। (यथा: पठ् → पठ्य, लिख् → लिख्य, गम् → गम्य, पा → पीय)
- क्रियापदं आत्मनेपदस्य प्रत्ययैः सह योज्यते (ते, आते, अन्ते, से, आथे, ध्वे, ए, आवहे, आमहे)।
- क्रियापदं नूतनकर्मपदानुसारं पुरुषवचनेषु भवति। (यदि कर्मपदं प्रथमाविभक्तौ एकवचनं, तर्हि क्रियापि प्रथमपुरुषैकवचनम् ‘ते’ इति)
उदाहरणम्: अहम् जलं पिबामि। (कर्तृवाच्यम्) → मया जलं पीयते। (कर्मवाच्यम्)
कर्मवाच्यात् कर्तृवाच्यम् (Passive to Active Voice)
- कर्तृपदस्य परिवर्तनम्: कर्मवाच्यस्य कर्तृपदं तृतीयाविभक्तितः प्रथमाविभक्तौ परिवर्तनीयम्। (यथा: रामेण → रामः, तेन → सः, मया → अहम्, त्वया → त्वम्)
- कर्मपदस्य परिवर्तनम्: कर्मवाच्यस्य कर्मपदं प्रथमाविभक्तितः द्वितीयाविभक्तौ परिवर्तनीयम्। (यथा: पुस्तकम् → पुस्तकम्, लेखः → लेखम्, जलम् → जलम्, फलानि → फलानि)
- क्रियापदस्य परिवर्तनम्:
- धातुतः ‘य’ प्रत्ययः निष्कास्यते।
- क्रियापदं परस्मैपदे (अथवा मूलधातोरनुसारेण आत्मनेपदे) परिवर्तनीयम्।
- क्रियापदं नूतनकर्तृपदानुसारं पुरुषवचनेषु भवति।
उदाहरणम्: बालकेन पुस्तकं पठ्यते। (कर्मवाच्यम्) → बालकः पुस्तकं पठति। (कर्तृवाच्यम्)
मुख्यबिन्दूनां सारणी (Table of Key Points)
| विशेषता (Feature) | कर्तृवाच्यम् (Active Voice) | कर्मवाच्यम् (Passive Voice) |
|---|---|---|
| कर्तृपदम् (Subject) | प्रथमाविभक्तौ (1st Case) | तृतीयाविभक्तौ (3rd Case) |
| कर्मपदम् (Object) | द्वितीयाविभक्तौ (2nd Case) | प्रथमाविभक्तौ (1st Case) |
| क्रियापदम् (Verb) | कर्तृपदानुसारि, परस्मैपद/आत्मनेपद | कर्मपदानुसारि, आत्मनेपदे (‘य’ सह) |
| प्रधानता (Emphasis) | कर्ता (Subject) | कर्म (Object) |
शीघ्रपुनरावलोकनम् (Quick Revision)
- लाट्लकारे वाच्यपरिवर्तनम् नियमानुसारेण भवति।
- कर्तृवाच्ये कर्ता प्रधानः, कर्मवाच्ये कर्म प्रधानम्।
- कर्ता (प्रथमा) → कर्ता (तृतीया)
- कर्म (द्वितीया) → कर्म (प्रथमा)
- क्रिया (कर्त्रनुसारिणी) → क्रिया (कर्मानुसारिणी, य + आत्मनेपदम्)
अभ्यासप्रश्नाः (Practice Questions)
1. तौ पत्रं लिखतः। (कर्मवाच्ये परिवर्तयत)
उत्तरम्: ताभ्यां पत्रं लिख्यते।
2. मया पुस्तकं पठ्यते। (कर्तृवाच्ये परिवर्तयत)
उत्तरम्: अहं पुस्तकं पठामि।
3. सैनिकाः देशं रक्षन्ति। (कर्मवाच्ये परिवर्तयत)
उत्तरम्: सैनिकैः देशः रक्षते।
4. त्वया चित्रं दृश्यते। (कर्तृवाच्ये परिवर्तयत)
उत्तरम्: त्वं चित्रं पश्यसि।
5. छात्राः प्रश्नं पृच्छन्ति। (कर्मवाच्ये परिवर्तयत)
उत्तरम्: छात्रैः प्रश्नः पृच्छ्यते।
