Samas MCQs Quiz | Class 10
यो कक्षा X को नेपाली (०२४) विषयको ‘Applied Grammar (MCQ)’ अन्तर्गत ‘Samas MCQs Quiz | Class 10’ शीर्षकको क्विज हो। यसमा ‘Types of compound words’ सम्बन्धी महत्त्वपूर्ण बहुवैकल्पिक प्रश्नहरू समावेश छन्। आफ्नो उत्तर बुझाउनुहोस् र विस्तृत उत्तर पुस्तिका PDF डाउनलोड गर्नुहोस्।
समास (Compound Words)
परिचय
समास भनेको दुई वा दुईभन्दा बढी शब्दहरू मिलेर एउटै अर्थ दिने नयाँ शब्द बनाउने प्रक्रिया हो। यसलाई ‘सामासिक पद’ भनिन्छ र यसले भाषालाई संक्षिप्त, सुन्दर र अर्थपूर्ण बनाउँछ। सामासिक पदलाई छुट्ट्याई त्यसको अर्थ स्पष्ट पार्ने प्रक्रियालाई विग्रह भनिन्छ। उदाहरणका लागि, ‘राजपुत्र’ (राजाको पुत्र), ‘दशमुख’ (दशवटा मुख भएको)।
समासका प्रकारहरू
नेपाली व्याकरणमा मुख्यतया निम्न प्रकारका समासहरू पाइन्छन्:
१. द्वन्द्व समास (Dvandva Samas)
यस समासमा दुवै पदको महत्त्व बराबर हुन्छ र विग्रह गर्दा ‘र’, ‘वा’, ‘अनि’ जस्ता अव्ययहरू प्रयोग हुन्छन्।
- उदाहरण:
- आमाबुबा (आमा र बुबा)
- पापपुण्य (पाप वा पुण्य)
- दिनरात (दिन र रात)
२. तत्पुरुष समास (Tatpurush Samas)
यस समासमा दोस्रो पद प्रधान हुन्छ र विग्रह गर्दा कारक चिह्नहरू (को, का, की, लाई, बाट, मा, देखि आदि) लोप हुन्छन्।
- उदाहरण:
- राजपुत्र (राजाको पुत्र)
- देवदूत (देवताको दूत)
- घरबेटी (घरको बेटी/मालिक)
३. कर्मधारय समास (Karmadharaya Samas)
यस समासमा पहिलो पदले दोस्रो पदको विशेषता जनाउँछ। यसमा विशेषण-विशेष्य वा उपमान-उपमेयको सम्बन्ध हुन्छ। विग्रह गर्दा ‘जो’, ‘जस्तै’, ‘रूपी’ जस्ता शब्द प्रयोग हुन्छन्।
- उदाहरण:
- महात्मा (महान् छ जो आत्मा)
- नीलकमल (नीलो छ जो कमल)
- कनकलता (कनक जस्तै लता)
४. बहुव्रीहि समास (Bahuvrihi Samas)
यस समासमा कुनै पनि पद प्रधान हुँदैन, बरु दुवै पद मिलेर तेस्रो अर्थ दिने नयाँ पद बन्छ।
- उदाहरण:
- नीलकण्ठ (नीलो छ कण्ठ जसको, अर्थात् शिव)
- दशमुख (दशवटा मुख भएको, अर्थात् रावण)
- लम्बोदर (लामो छ उदर जसको, अर्थात् गणेश)
५. द्विगु समास (Dvigu Samas)
यस समासमा पहिलो पद संख्यावाची विशेषण हुन्छ र यसले समूह वा संख्याको बोध गराउँछ।
- उदाहरण:
- त्रिमूर्ति (तीन मूर्तिहरूको समूह)
- पंचवटी (पाँच वटा वट वृक्षको समूह)
- सप्तऋषि (सात ऋषिहरूको समूह)
६. अव्ययीभाव समास (Avyayibhava Samas)
यस समासमा पहिलो पद अव्यय हुन्छ र त्यसले समस्त पदलाई अव्यय बनाउँछ। यसले क्रियाविशेषणको काम गर्छ।
- उदाहरण:
- प्रतिदिन (प्रत्येक दिन)
- जीवनभर (जीवनभरि)
- घरघर (प्रत्येक घर)
समासका प्रकारहरूको सारणी
| समासको प्रकार | परिभाषा | उदाहरण |
|---|---|---|
| द्वन्द्व | दुवै पद प्रधान, ‘र’, ‘वा’ जोडिन्छ। | आमाबुबा, दिनरात |
| तत्पुरुष | दोस्रो पद प्रधान, कारक चिह्न लोप। | राजपुत्र, देवदूत |
| कर्मधारय | विशेषण-विशेष्य वा उपमान-उपमेय सम्बन्ध। | महात्मा, नीलकमल |
| बहुव्रीहि | कुनै पद प्रधान हुँदैन, तेस्रो अर्थ दिन्छ। | नीलकण्ठ, दशमुख |
| द्विगु | पहिलो पद संख्यावाची, समूहको बोध। | त्रिमूर्ति, पंचवटी |
| अव्ययीभाव | पहिलो पद अव्यय, समस्त पद अव्यय बन्छ। | प्रतिदिन, जीवनभर |
पुनरावलोकनका लागि मुख्य बुँदाहरू
- समासले शब्दहरूलाई छोटो र अर्थपूर्ण बनाउँछ।
- समासका मुख्य प्रकारहरू द्वन्द्व, तत्पुरुष, कर्मधारय, बहुव्रीहि, द्विगु र अव्ययीभाव हुन्।
- प्रत्येक समासको आफ्नै विशिष्ट विशेषता र पदहरूको प्रधानता हुन्छ।
- विग्रहले सामासिक पदको अर्थ स्पष्ट पार्छ।
थप अभ्यास प्रश्नहरू
-
‘अष्टाध्यायी’ कुन समासको उदाहरण हो?
- बहुव्रीहि समास
- द्विगु समास
- तत्पुरुष समास
- कर्मधारय समास
-
‘यथाशक्ति’ कुन समास अन्तर्गत पर्छ?
- तत्पुरुष समास
- अव्ययीभाव समास
- द्वन्द्व समास
- बहुव्रीहि समास
-
‘चन्द्रमुखी’ (चन्द्रमा जस्तै मुख भएकी) कुन समासको उदाहरण हो?
- द्विगु समास
- कर्मधारय समास
- बहुव्रीहि समास
- द्वन्द्व समास
-
‘देशभक्ति’ को विग्रह गर्दा के हुन्छ र यो कुन समास हो?
- देश र भक्ति, द्वन्द्व समास
- देशको भक्ति, तत्पुरुष समास
- देशको लागि भक्ति, तत्पुरुष समास
- देश जस्तै भक्ति, कर्मधारय समास
-
‘रामलक्ष्मण’ कुन समासको उदाहरण हो?
- तत्पुरुष समास
- कर्मधारय समास
- द्वन्द्व समास
- द्विगु समास
