22. લઘુ કાવ્યો MCQs Quiz | Class 9
આ ક્વિઝ ધોરણ 9, ગુજરાતી (કોડ 010) વિષયના ‘કાવ્ય’ એકમ પર આધારિત છે. આ ક્વિઝનો વિષય ’22. લઘુ કાવ્યો’ છે, જેમાં પ્રકાર: દોહા/મુક્તક/હાઈકુ, કવિ: હસમુખ પાઠક અને રાજજી પટેલ, ગણભાર: 3, અને લેસન: 2 સંબંધિત મુદ્દાઓનો સમાવેશ થાય છે. ક્વિઝ પૂર્ણ કર્યા પછી ‘Submit’ બટન પર ક્લિક કરો અને તમારું પરિણામ તપાસો. તમે તમારા જવાબોની PDF પણ ડાઉનલોડ કરી શકો છો.
લઘુ કાવ્યો: દોહા, મુક્તક, હાઈકુ
લઘુ કાવ્યો એટલે ટૂંકા, સચોટ અને ગહન અર્થ ધરાવતા કાવ્ય સ્વરૂપો. ગુજરાતી સાહિત્યમાં દોહા, મુક્તક અને હાઈકુ જેવા લઘુ કાવ્યો ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. આ કાવ્ય પ્રકારો ઓછા શબ્દોમાં ઘણું બધું કહી જવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ પાઠમાં આપણે કવિ રાજજી પટેલના દોહા અને હસમુખ પાઠકના મુક્તક અને હાઈકુનો અભ્યાસ કરીશું.
મુખ્ય કાવ્ય પ્રકારો અને સમજૂતી
1. દોહો (Doha):
- દોહો એ બે પંક્તિનો અને ચાર ચરણનો બનેલો એક લોકપ્રિય છંદ છે.
- તેમાં સામાન્ય રીતે નીતિ, બોધ, ભક્તિ કે જીવનનું કોઈ ગહન સત્ય રજૂ કરવામાં આવે છે.
- આપણા પાઠ્યપુસ્તકમાં કવિ રાજજી પટેલે રચેલો દોહો માનવીય સંબંધોની નાજુકતા અને કાળજીપૂર્વક તેને સાચવવાની વાત કરે છે. તેઓ કહે છે કે સંબંધો કાચ જેવા હોય છે, એકવાર તૂટ્યા પછી તેને ફરી જોડી શકાતા નથી.
2. મુક્તક (Muktuk):
- મુક્તક એ ચાર પંક્તિનો એક ચુસ્ત કાવ્યપ્રકાર છે. ‘મુક્તક’ શબ્દનો અર્થ ‘મોતી’ જેવું મૂલ્યવાન અથવા ‘સ્વતંત્ર’ થાય છે.
- તેની પ્રથમ બે પંક્તિઓ પૃષ્ઠભૂમિ તૈયાર કરે છે અને છેલ્લી બે પંક્તિઓમાં કવિ મુખ્ય વિચાર કે ચમત્કૃતિ રજૂ કરે છે.
- કવિ હસમુખ પાઠક તેમના મુક્તક “હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું” માં જીવન પ્રત્યેનો હકારાત્મક દ્રષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે. તેઓ કહે છે કે આ દુનિયામાં આપણે કાયમ માટે નથી, તેથી કોઈ એક જગ્યાએ બંધાઈ રહેવાને બદલે જીવનનો આનંદ માણવો જોઈએ.
3. હાઈકુ (Haiku):
- હાઈકુ મૂળ જાપાનનો કાવ્યપ્રકાર છે.
- તેનું બંધારણ ખૂબ જ ચોક્કસ હોય છે: ત્રણ પંક્તિઓ અને કુલ 17 અક્ષરો (પહેલી પંક્તિમાં 5, બીજીમાં 7 અને ત્રીજીમાં 5).
- હાઈકુમાં પ્રકૃતિના કોઈ દ્રશ્ય દ્વારા ગહન માનવ સંવેદનાને વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.
- હસમુખ પાઠકનું હાઈકુ “ખોરડું નાનું, સૂરજનો ઉજાસ મોટો” દર્શાવે છે કે ભૌતિક સાધનો નાના હોય તો પણ કુદરતની કૃપા (સૂર્યનો પ્રકાશ) સૌને સમાન રીતે મળે છે.
કવિ પરિચય
રાજજી પટેલ (1937-1968): તેઓ ખેડા જિલ્લાના વલ્લભપુરામાં જન્મ્યા હતા. તેઓ એક પ્રયોગશીલ કવિ હતા. “અંગત” અને “મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા” તેમના જાણીતા કાવ્યસંગ્રહો છે. તેમની રચનાઓમાં ગ્રામીણ જીવન અને આધુનિક સંવેદનાનો સુમેળ જોવા મળે છે.
હસમુખ પાઠક (1930-2006): તેમનો જન્મ અમદાવાદમાં થયો હતો. તેઓ આધુનિક ગુજરાતી કવિતાના એક અગ્રણી કવિ છે. “નમેલી સાંજ” અને “સ્વાગત” તેમના મુખ્ય કાવ્યસંગ્રહો છે. તેમની કવિતામાં ચિંતન અને ભાવની ઊંડાઈ જોવા મળે છે.
લઘુ કાવ્ય પ્રકારોની તુલના
| પ્રકાર | પંક્તિ/બંધારણ | મૂળ | વિષયવસ્તુ |
|---|---|---|---|
| દોહો | બે પંક્તિ, ચાર ચરણ | ભારતીય | બોધ, નીતિ, ભક્તિ, જીવન સત્ય |
| મુક્તક | ચાર પંક્તિ | ફારસી/ગુજરાતી | પ્રેમ, ચિંતન, વ્યંગ, જીવનદર્શન |
| હાઈકુ | ત્રણ પંક્તિ (5-7-5 અક્ષર) | જાપાની | પ્રકૃતિ, ક્ષણિક ભાવ, સંવેદના |
ઝડપી પુનરાવર્તન (Quick Revision)
- દોહો: બે લીટીનો છંદ, જેમાં જીવનનો બોધ હોય છે. (કવિ: રાજજી પટેલ)
- મુક્તક: ચાર લીટીનું સ્વતંત્ર કાવ્ય, મોતી જેવું. (કવિ: હસમુખ પાઠક)
- હાઈકુ: 5-7-5 અક્ષરનું બંધારણ, જાપાનથી આવેલો પ્રકાર. (કવિ: હસમુખ પાઠક)
- જીવનને પ્રવાસ તરીકે જોવાની વાત મુક્તકમાં કરવામાં આવી છે.
- સંબંધોને કાચ સાથે દોહામાં સરખાવવામાં આવ્યા છે.
વધારાના પ્રેક્ટિસ પ્રશ્નો
- “મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા” કૃતિ કયા કવિની છે?
- હાઈકુમાં કુલ કેટલા અક્ષર હોય છે?
- “હું ક્યાંય પણ રોકાવા આવ્યો નથી” – આ પંક્તિ કયા કાવ્યપ્રકારની છે?
- કયો કાવ્યપ્રકાર ચમત્કૃતિ કે ચોટ માટે જાણીતો છે?
- દોહામાં મુખ્યત્વે કયા વિષયો જોવા મળે છે?
