18. લઘુ કાવ્યો MCQs Quiz | Class 10

લઘુ કાવ્યો: એક સંક્ષિપ્ત પરિચય

ધોરણ X ના ગુજરાતી વિષયમાં આપણે વિવિધ કાવ્યપ્રકારોનો અભ્યાસ કરીએ છીએ. તેમાં લઘુ કાવ્યોનું સ્થાન વિશિષ્ટ છે. લઘુ કાવ્યો એટલે ટૂંકા, પણ ગહન અર્થસભર કાવ્યરચનાઓ જે ઓછી પંક્તિઓમાં ઊંડો ભાવ કે વિચાર વ્યક્ત કરે છે. આ વિભાગમાં આપણે દોહા, મુક્તક અને હાઈકુ જેવા મુખ્ય લઘુ કાવ્યપ્રકારોને વધુ વિગતવાર સમજીશું.

મુખ્ય લઘુ કાવ્યપ્રકારો

1. દોહા

• દોહો એ ગુજરાતી અને અન્ય ભારતીય ભાષાઓમાં પ્રચલિત એક દ્વિપદી (બે પંક્તિ) છંદબદ્ધ કાવ્યપ્રકાર છે.
• તેમાં બે પંક્તિઓમાં એક સંપૂર્ણ વિચાર કે ઉપદેશ વ્યક્ત થાય છે.
• દોહામાં પ્રથમ અને ત્રીજા ચરણમાં 13 માત્રા અને બીજા અને ચોથા ચરણમાં 11 માત્રા હોય છે (કુલ 24 માત્રા પ્રતિ પંક્તિ).
• લોકસાહિત્યમાં અને સંતવાણીમાં દોહાનો ખૂબ ઉપયોગ થયો છે. કાગબાપુ, ગંગાસતી, પાનબાઈ જેવા કવિઓના દોહા ખૂબ જાણીતા છે.
• ઉદાહરણ: “નાના કરતો નમ્રતા, સહેજે નમતાં શીખ; પાનખરમાં પાન ખરે, ડાળી નમે ન ભીખ.”

2. મુક્તક

• મુક્તક એટલે મોતી. જેમ મોતી પોતાની રીતે જ સુંદર અને કિંમતી હોય છે, તેમ મુક્તક પણ પોતે જ સંપૂર્ણ અર્થ આપતું એક સ્વતંત્ર કાવ્યરત્ન છે.
• તેમાં કવિ કોઈ એક ભાવ, વિચાર, લાગણી કે પ્રસંગને ટૂંકમાં, સચોટ રીતે અને ચમત્કૃતિપૂર્વક રજૂ કરે છે.
• મુક્તકમાં છંદ અને પ્રાસનો આગ્રહ હોઈ શકે છે, પરંતુ તે મુખ્યત્વે તેની અર્થસભરતા અને સંક્ષિપ્તતા માટે જાણીતું છે.
• મુક્તકમાં સામાન્ય રીતે 2 થી 4 પંક્તિઓ હોય છે, પરંતુ તે લઘુ કાવ્યનો અર્થ પૂર્ણ કરે છે.
• ઉદાહરણ: “મોરના ઈંડા ચીતરવા ન પડે, ડાહ્યા માણસને કહેવું ન પડે.”

3. હાઈકુ

• હાઈકુ એ જાપાનનો વિશ્વવિખ્યાત ટૂંકો કાવ્યપ્રકાર છે, જે ગુજરાતી સાહિત્યમાં પણ લોકપ્રિય બન્યો છે.
• તેમાં કુલ ત્રણ પંક્તિઓ અને 5, 7, 5 અક્ષરરચનાનો નિયમ હોય છે.
• હાઈકુમાં મુખ્યત્વે પ્રકૃતિ, ઋતુઓ, અને અનુભવોનું તાત્કાલિક ચિત્રણ અને સંવેદન રજૂ થાય છે.
• તેમાં ભાવ સૂચન મુખ્ય હોય છે, વિગતવાર વર્ણન નહીં.
• ઉદાહરણ:

  ખરતા પાન
  શૂન્ય આકાશમાંથી
  શીતળ પવન.

ગણભાર (4) અને લેસન (3) નો સંદર્ભ

આ લઘુ કાવ્યોનું સાહિત્યમાં મહત્વ ઘણું છે. ગણભાર એટલે કાવ્યમાં ગુરુ-લઘુ અક્ષરોનું માપ. દોહા જેવા છંદબદ્ધ કાવ્યોમાં ગણભારનું પાલન કરવું પડે છે, જે કાવ્યને લય અને માધુર્ય પ્રદાન કરે છે. આ વિષય ધોરણ X ના ગુજરાતીના ત્રીજા પાઠ (લેસન 3) માં સમાવિષ્ટ હોઈ શકે છે, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓને કાવ્યપ્રકારોની ઊંડી સમજ આપવામાં આવે છે અને કાવ્યરસ ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા વિકસાવવામાં આવે છે.

ઝડપી પુનરાવર્તન

• લઘુ કાવ્ય: ટૂંકું, અર્થપૂર્ણ કાવ્ય.
• દોહા: 2 પંક્તિ, 13-11 માત્રા, ઉપદેશ કે વિચાર.
• મુક્તક: મોતી જેવું સ્વતંત્ર, ટૂંકો, ગહન અર્થ.
• હાઈકુ: જાપાની, 3 પંક્તિ, 5-7-5 અક્ષર, પ્રકૃતિ ચિત્રણ.

વધારાના અભ્યાસ પ્રશ્નો

1. ‘મુક્તક’ શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ શું થાય છે?
   અ) લાંબુ કાવ્ય, બ) બંધ કાવ્ય, ક) મોતી, ડ) વાર્તા.
   સાચો જવાબ: ક) મોતી
2. કયા લઘુ કાવ્યમાં ‘કિગો’ (ઋતુસૂચક શબ્દ) નો ઉપયોગ મહત્વનો છે?
   અ) દોહા, બ) મુક્તક, ક) હાઈકુ, ડ) ભજન.
   સાચો જવાબ: ક) હાઈકુ
3. દોહા કયા સાહિત્ય સ્વરૂપમાં વધુ જોવા મળે છે?
   અ) નવલકથા, બ) સંતવાણી, ક) નાટક, ડ) નિબંધ.
   સાચો જવાબ: બ) સંતવાણી
4. “સર્જન કરવું સહેલ છે, સંવર્ધન છે કષ્ટ; ભાંગવું સહેલું છે, બાંધવું છે સૃષ્ટ.” આ કયું લઘુ કાવ્ય છે?
   અ) હાઈકુ, બ) મુક્તક, ક) દોહા, ડ) ગીત.
   સાચો જવાબ: ક) દોહા
5. ‘સચોટતા અને ચમત્કૃતિ’ કયા લઘુ કાવ્યનું મુખ્ય લક્ષણ છે?
   અ) દોહા, બ) મુક્તક, ક) હાઈકુ, ડ) ગઝલ.
   સાચો જવાબ: બ) મુક્તક