રૂઢિપ્રયોગ; શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ; સમાનાર્થી-વિરોધી શબ્દો; શુદ્ધ-અશુદ્ધ વાક્ય; અનુગ-નામયોગી MCQs Quiz | Class 10

ગુજરાતી વ્યાકરણ: રૂઢિપ્રયોગ, શબ્દસમૂહ, સમાનાર્થી-વિરોધી, વાક્યશુદ્ધિ અને અનુગ-નામયોગી

આ વિભાગ ગુજરાતી વ્યાકરણના પાંચ મુખ્ય ઘટકો – રૂઢિપ્રયોગ, શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ, સમાનાર્થી અને વિરોધી શબ્દો, શુદ્ધ-અશુદ્ધ વાક્ય તથા અનુગ-નામયોગી – વિશે ઊંડાણપૂર્વક સમજૂતી આપે છે. ધોરણ 10ના વિદ્યાર્થીઓ માટે આ વિષયો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

રૂઢિપ્રયોગ

રૂઢિપ્રયોગ એટલે શબ્દોનો એવો સમૂહ કે જેનો શાબ્દિક અર્થ અલગ હોય અને પ્રચલિત અર્થ અલગ હોય. ભાષાને વધુ સચોટ અને અસરકારક બનાવવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે.

• **ઉદાહરણ:** ‘નાક કપાવવું’ – બદનામ થવું.
• **ઉદાહરણ:** ‘પેટમાં તેલ રેડાવું’ – અતિશય દુઃખ થવું.

શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ

આમાં લાંબા શબ્દસમૂહને બદલે એક જ શબ્દનો ઉપયોગ કરીને અર્થને સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે, જે ભાષાની સંક્ષિપ્તતા અને સૌંદર્યમાં વધારો કરે છે.

• **ઉદાહરણ:** ‘આકાશમાં વિહરનારું’ – ખેચર.
• **ઉદાહરણ:** ‘પાણીમાં જન્મનારું’ – પંકજ.

સમાનાર્થી અને વિરોધી શબ્દો

સમાનાર્થી શબ્દો

સમાન અર્થ ધરાવતા શબ્દો. શબ્દભંડોળ વધારવા અને લેખનને વધુ વૈવિધ્યસભર બનાવવા માટે ઉપયોગી.

વિરોધી શબ્દો

વિરુદ્ધ અર્થ ધરાવતા શબ્દો.

શુદ્ધ-અશુદ્ધ વાક્ય

વાક્યમાં વ્યાકરણની દ્રષ્ટિએ કોઈ ભૂલ ન હોવી, જોડણીની શુદ્ધતા, વિરામચિહ્નોનો યોગ્ય ઉપયોગ, કર્તા-કર્મ-ક્રિયાપદનો સુમેળ વગેરે બાબતોનું ધ્યાન રાખવું.

• **સામાન્ય ભૂલો:** જોડણી, લિંગ-વચન, ક્રિયાપદનો ઉપયોગ, અનુગ-નામયોગીનો ખોટો ઉપયોગ.
• **ઉદાહરણ:** અશુદ્ધ: ‘તેણે જમવા બેસી.’ શુદ્ધ: ‘તે જમવા બેઠો.’

અનુગ અને નામયોગી

અનુગ

શબ્દોની પાછળ આવતા અને તેમની સાથે જોડાઈને વિભક્તિનો અર્થ સ્પષ્ટ કરતા ઘટકો.

• **ઉદાહરણ:** -ને, -થી, -એ, -નો, -ની, -નું, -ના, -માં
• **વાક્ય:** રામ એ રાવણને માર્યો.

નામયોગી

સ્વતંત્ર શબ્દો છે જે નામ અથવા સર્વનામ સાથે સંબંધ દર્શાવે છે. તે શબ્દની પાછળ આવે છે પરંતુ તેની સાથે જોડાઈ જતા નથી.

• **ઉદાહરણ:** સાથે, વડે, તરફ, માટે, ઉપર, નીચે
• **વાક્ય:** દાદા બાળકો સાથે બગીચામાં ફરવા ગયા.

ઝડપી પુનરાવર્તન

• **રૂઢિપ્રયોગો:** ભાષાને અસરકારક બનાવે છે, લાક્ષણિક અર્થ હોય છે.
• **શબ્દસમૂહ:** સંક્ષિપ્તતા અને સ્પષ્ટતા લાવે છે.
• **સમાનાર્થી:** શબ્દભંડોળ વધારવામાં મદદ કરે છે.
• **વિરોધી:** વિરુદ્ધાર્થ સ્પષ્ટ કરે છે.
• **વાક્યશુદ્ધિ:** વ્યાકરણના નિયમોનું પાલન કરેલું વાક્ય.
• **અનુગ:** શબ્દ સાથે જોડાય, વિભક્તિ સૂચવે.
• **નામયોગી:** સ્વતંત્ર શબ્દ, સંબંધ દર્શાવે.

વધારાના અભ્યાસ પ્રશ્નો

1. ‘પગ ભારે થવા’ રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ આપો.
2. ‘જેને કોઈ શત્રુ ન હોય’ શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ આપો.
3. ‘પ્રાચીન’ શબ્દનો વિરોધી શબ્દ લખો.
4. નીચેનામાંથી શુદ્ધ વાક્ય શોધો: (a) મારાથી ખવાય ગયો. (b) મેં ખાઈ ગયો. (c) મારાથી ખવાઈ ગયું. (d) મેં ખવાય ગયો.
5. ‘વૃક્ષ _ પાંદડું પડ્યું.’ ખાલી જગ્યામાં યોગ્ય અનુગ મૂકો.