પદ્યસમીક્ષા MCQs Quiz | Class 9
આ ક્વિઝ ધોરણ ૯ ના વિદ્યાર્થીઓ માટે છે. વિષય: ગુજરાતી (કોડ 010), એકમ: કાવ્ય. આ ક્વિઝ પદ્યસમીક્ષા વિષય પર આધારિત છે, જેમાં ‘સાંજ સમે શામળિયો’ (લેસન ૨) કાવ્યને આવરી લેવામાં આવ્યું છે, જેનો ગણભાર ૫ છે. ક્વિઝ પૂર્ણ કર્યા પછી, સબમિટ કરો અને તમારા જવાબોનું PDF ડાઉનલોડ કરો.
કાવ્ય ‘સાંજ સમે શામળિયો’ ની પદ્યસમીક્ષા
પદ્યસમીક્ષા એટલે કાવ્યનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરવું. તેમાં કાવ્યના ભાવ, વિચાર, ભાષા, શૈલી, અલંકાર, છંદ અને કવિના સંદેશાને સમજવાનો સમાવેશ થાય છે. ધોરણ ૯ ના પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલ નરસિંહ મહેતા રચિત ‘સાંજ સમે શામળિયો’ એક ઉત્કૃષ્ટ ભક્તિગીત છે, જેની સમીક્ષા નીચે મુજબ છે.
૧. કવિ પરિચય અને કાવ્યનો પ્રકાર
કવિ: નરસિંહ મહેતા (આશરે ૧૫મી સદી)
પરિચય: નરસિંહ મહેતા ગુજરાતી ભાષાના આદિકવિ તરીકે ઓળખાય છે. તેઓ ભાવનગર પાસેના તળાજા ગામના વતની હતા. તેમનું જીવન કૃષ્ણભક્તિમાં સમર્પિત હતું. ‘હાર’, ‘હુંડી’, ‘મામેરું’ જેવી તેમની આત્મચરિત્રાત્મક રચનાઓ પ્રખ્યાત છે. તેમના પ્રભાતિયા આજે પણ લોકપ્રિય છે.
કાવ્ય પ્રકાર: ગીતકાવ્ય / ભક્તિગીત.
૨. કાવ્યનો કેન્દ્રવર્તી વિચાર (વિષયવસ્તુ)
આ કાવ્યમાં સાંજના સમયે ગાયોના ધણ સાથે વૃંદાવનથી પાછા ફરતા શ્રીકૃષ્ણના મનોહર અને મોહક રૂપનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. કવિ શ્રીકૃષ્ણના રૂપ અને સૌંદર્ય પર મુગ્ધ થઈ જાય છે અને તેમના હૃદયમાં વસી ગયેલા શામળિયા પર પોતાનું સર્વસ્વ વારી દે છે. કાવ્યમાં કૃષ્ણ પ્રત્યેનો અનન્ય પ્રેમ અને ભક્તિભાવ વ્યક્ત થયો છે.
૩. કાવ્ય પંક્તિઓ અને ભાવાર્થ
- સાંજ સમે શામળિયો વહાલો…: સાંજના સમયે શ્રીકૃષ્ણ વૃંદાવનથી આવી રહ્યા છે. ગાયોનું ધણ તેમની આગળ અને ગોવાળોનું ટોળું પાછળ છે. આ દ્રશ્ય અત્યંત મનોહર છે.
- મોર મુગટ શિર સુંદર ધરિયો…: કૃષ્ણના મસ્તક પર મોરપિચ્છનો સુંદર મુગટ છે અને કાનોમાં કુંડળ ઝળકે છે. પીળું પીતાંબર અને ફૂલોની પછેડી પહેરી છે, જે ચંદનની જેમ સુગંધિત છે.
- તારા મંડળમાં જેમ શશિયર શોભે…: કવિ કૃષ્ણના સૌંદર્યને ઉપમાઓ દ્વારા વર્ણવે છે. જેમ તારાઓની વચ્ચે ચંદ્ર શોભે અને સોનામાં જડેલો હીરો ઝળહળે, તેમ ગોવાળોની વચ્ચે ગિરિધર (શ્રીકૃષ્ણ) શોભી રહ્યા છે.
- વહાલાજીનું રૂપ હૃદયમાં વસિયું…: કવિ કહે છે કે શ્રીકૃષ્ણનું આ સુંદર રૂપ તેમના હૃદયમાં વસી ગયું છે અને તેમનું મન આ રૂપ જોવા માટે દોડી રહ્યું છે.
- આલિંગન દીધું તનમન મુખ પર વારું…: કવિ શ્રીકૃષ્ણને પ્રેમથી ભેટે છે અને તેમના તન-મનથી તેમના પર ઓવારી જાય છે.
૪. ભાષાશૈલી અને અલંકાર
કવિએ સરળ, સહજ અને તળપદી ગુજરાતી ભાષાનો ઉપયોગ કર્યો છે. ભાષામાં મીઠાશ અને ગેયતા છે. કાવ્યમાં વપરાયેલા મુખ્ય અલંકારો નીચે મુજબ છે:
| અલંકાર | ઉદાહરણ | સમજૂતી |
|---|---|---|
| ઉપમા | તારા મંડળમાં જેમ શશિયર શોભે | શ્રીકૃષ્ણની શોભાને ચંદ્ર સાથે સરખાવી છે. |
| ઉપમા | હેમે જડિંગ હીરો | શ્રીકૃષ્ણની શોભાને સોનામાં જડેલા હીરા સાથે સરખાવી છે. |
| વર્ણાનુપ્રાસ | કાને કુંડળ લહેકે | ‘ક’ વર્ણનું પુનરાવર્તન થયું છે. |
ઝડપી પુનરાવર્તન (Quick Revision)
- કાવ્ય: સાંજ સમે શામળિયો
- કવિ: નરસિંહ મહેતા
- મુખ્ય પાત્ર: શ્રીકૃષ્ણ (શામળિયો, ગિરિધર)
- સમય: સાંજનો સમય
- સ્થળ: વૃંદાવન
- મુખ્ય ભાવ: ભક્તિ અને પ્રેમ
- અલંકાર: ઉપમા, વર્ણાનુપ્રાસ
વધારાના પ્રેક્ટિસ પ્રશ્નો
- નરસિંહ મહેતાને કયું બિરુદ મળેલું છે?
- કાવ્યમાં શ્રીકૃષ્ણએ કેવા વસ્ત્રો પહેર્યા છે?
- ‘ગિરિધર’ શબ્દનો અર્થ શું છે?
- કવિના મતે ગોવાળોની વચ્ચે શ્રીકૃષ્ણ કેવા શોભી રહ્યા છે?
- આ કાવ્યમાંથી તમને કયો ભાવ સૌથી વધુ સ્પર્શી ગયો? શા માટે?
